Dit zeggen de imams zelf

Iedereen praat over ons en namens ons, zegt Mohamed Ousalah, imam in Deventer: `Maar niemand praat met ons.' In gesprek met tien imams over Nederland en de islam na de moord op Van Gogh. `Er is een tweede holocaust nodig om ons te erkennen.'

De moskee aan de Jan Hanzenstraat in Amsterdam-West is zoek. Tussen de etagewoningen en dichtgetimmerde panden zijn twee coffeeshops en een uitdragerij neergestreken, maar een moskee is nergens te bekennen. Terwijl er tot twee maanden geleden in sierlijk Arabisch El Tawheed op de gevel was geschilderd.

Is de moskee verhuisd? Is dit politievoorschrift? Of zou het gebedshuis toch gesloten zijn? Kamerleden van VVD, LPF en de parlementariër Geert Wilders drongen er de afgelopen maanden verschillende keren bij minister Donner (Justitie) op aan het moskeebestuur te ontbinden en de imam terug te sturen naar Egypte, omdat hij haat zou prediken. Het openbaar ministerie onderzoekt nog of de moskee vervolgd moet worden.

Een oude mevrouw rammelt met een boodschappenkarretje voorbij. Nee hoor, zegt ze, de moskee zit er nog. Ze is er als buurtbewoner kort geleden nog binnen geweest. ,,Glazen plafonds hebben ze. Dat zie je in kerken niet.'' Hier de hoek om, aan de overkant hangen beveiligingscamera's en kijk: ,,Daarachter is de vrouweningang.''

Op dat moment wijst een man met baard door een open raam naar de manneningang. ,,Komt u hier maar binnen.'' De mevrouw met het boodschappenkarretje kijkt de verslaggever met grote ogen aan. ,,Nee'', zegt ze, ,,U bent niet de koningin. Maar u moet wel heel bijzonder zijn.''

De man in de moskee is Farid Zaari, bestuurslid en woordvoerder. Hij heeft de afspraak met imam Sheikh Mahmoud el Shershaby geregeld. De sjeik is een van de tien imams die, na veel aandringen, wil praten over de spanningen tussen moslims en niet-moslims na de moord op Theo van Gogh.

Bestuurslid Zaari zegt dat hij aanwezig zal zijn bij het gesprek. Maar eerst geeft hij een rondleiding. Hij loopt langs de gebedsruimte, waar mannen op kousenvoeten de plinten zachtgeel schilderen. Ervoor staan campingslippers. Achterin hangt een gordijn. Daarachter kunnen de vrouwen bidden, buiten het gezichtsveld van mannen.

Naast de gebedsruimte zit een boekhandel, waar tot verbijstering van Tweede-Kamerleden boeken te koop waren die vrouwenbesnijdenis en geweld tegen homoseksuelen goedkeuren. De muren zijn dichtgebouwd met Arabische bundels van islamitische schriftgeleerden en Engelse en Nederlandse vertalingen. In het midden staan stapels dozen. Baba Salam, staat erop — kindercomputers met pictogrammen en knopjes. Een bed, twee handen, een auto, de zee, een lessenaar. Zaari drukt op de auto. Een kinderstem zingt in het Arabisch een soera uit de koran. ,,Zo kunnen kinderen alvast verzen uit het hoofd leren.''

We lopen naar boven, twee kronkeltrappen op, naar de bibliotheek waar het gesprek zal plaatsvinden. Jonge Marokkanen passeren ons, ze groeten. De bibliotheek is drie keer zo groot als de boekwinkel. Er staan ebbenhouten boekenkasten, met alleen Arabische werken van islamitische schriftgeleerden. Naast ons zingen kinderstemmetjes – ze krijgen koranles, zegt Zaari.

Sheikh Mahmoud el Shershaby komt binnen. Een pezige kleine man met baard in een geelbruine djellaba. Hij legt zijn Samsonite-draagtas op een stoel. Uit zijn zak haalt hij een mobiele telefoon met kleurenbeeldscherm. Hij wijst op de cassetterecorder. Wilt u niet opnemen, vraagt hij in foutloos Nederlands. ,,Dat belemmert mij in het spreken.''

Maar de imam mag de tekst toch vooraf op feitelijke onjuistheden inzien?

Sheikh El Shershaby schudt van `nee' – hij wil geen opnames. ,,Alleen praten'', zegt hij. Hij zegt ook: ,,Ik ben geschrokken van de haat die in Nederland is ontploft na de moord. Wij moslims worden gehaat, terwijl de moordenaar een moslim was die als individu een slechte daad heeft gepleegd. Wij worden gehaat door sommige politici en door sommige media. Jullie zeggen dat wij radicaliseren, maar jullie verspreiden onzin. En dat grijpt diep in. Een hoofddoek die wordt afgetrokken kan je weer opzetten, maar een slechte naam maak je nooit meer goed.''

Welke onzin bedoelt hij?

De imam: ,,De media schrijven dat de moskee dicht moet omdat hier strafbare dingen gebeuren. En de politici zeggen jullie na. Maar er gebeurt hier niks strafbaars, kom maar kijken.''

Imam El Shershaby is niet de enige die praat in termen van `wij' en `zij'. Op de tv praten heel veel mensen over ons en namens ons, zegt imam Mohamed Ousalah van de Al Rrhmam-moskee in Deventer. ,,Maar niemand praat met ons.'' Het lijkt erop dat moslims nooit tot Nederland kunnen behoren, zegt de Turkse ziekenhuisimam Aslan Karagül.

Jullie gaan gezellig naar Marokko op vakantie, zegt imam A. Kharoun van de Omar Al-Farouk-moskee in Utrecht-Overvecht. ,,Maar als er iets gebeurt, zijn pers en politiek met zijn allen tegen Marokkanen.'' Imam Kharoun was erbij toen minister Verdonk (Integratie) geen hand kreeg van een imam uit Tilburg. De Telegraaf sprak over `een ijskoude ontvangst'. De Utrechtse imam: ,,Als ik dat lees, gooi ik de krant in de prullenbak. De andere imams waren heel warmhartig. Dat moeten jullie ook vertellen, dat is ook persvrijheid.''

Studentenimam Tasneem Sadiq, geboren en getogen in Rotterdam, is inmiddels zover dat hij op zoek gaat naar ,,een stekkie buiten Nederland''. Als we niet uitkijken, zegt hij, dreigt hier een burgeroorlog. Steeds meer moslimstudenten die Sadiq vragen stellen op derwish.nl zijn daar bang voor. ,,Tot de moord was ik heel hard. Na 9/11, bij Pim Fortuyn – ik zei altijd: blijf hier je leven leiden. Maar in Bosnië leefden moslims ook vreedzaam naast andere etnische groepen. Totdat de vlam in de pan sloeg, en iedereen elkaar uitmoordde.'' Jongerenimam Mohamed Cheppih: ,,Van Aartsen zegt: de moord op Van Gogh is een aanval van de islam op de democratie. Maar wij zijn toch ook onderdeel van de democratie, wij zijn toch ook slachtoffer? Ik denk wel eens: er is zeker een tweede holocaust nodig om ons te erkennen. Guantánamo is een tweede holocaust, dat is erger dan een concentratiekamp, die mensen hebben geen enkel recht.''

Hoe beleven imams Nederland en hun islam na de moord op Theo van Gogh? Met deze vraag benaderde NRC Handelsblad een maand geleden achttien imams – rechtstreeks, via een koepelorganisatie of via een dominee die het moskeebestuur kent uit het buurtoverleg. Acht imams weigerden, verschillende nadat ze eerst hadden toegezegd. Zoals de Al-Fath-moskee in Dordrecht. Bestuurslid Jamal belde de afspraak af, omdat ,,de imam geen Nederlands spreekt en niks van Nederland en de politiek afweet. Daarvoor moet u bij mij zijn.'' En ook imam Chishti van de moskee aan de 's-Gravendijkwal in Rotterdam had ,,een teleurstellende mededeling'': de afspraak kon niet doorgaan.

Mocht hij niet van het moskeebestuur? Imam Chishti: ,,Zo zou ik het niet willen formuleren. Het was een democratisch besluit – ik was voor, alle anderen waren tegen. Mijn bestuursleden vertrouwen u niet.''

Uiteindelijk praatte de krant met zes imams, twee islamitisch geestelijk verzorgers en twee jongerenimams, actief in studentenverenigingen en op internet. De Turkse imams zijn gestuurd door de Turkse overheid, de imams in Marokkaanse gebedshuizen zijn door een moskeebestuur via familie- of vriendenkring uit het thuisland gehaald. Acht imams spraken Nederlands, één Frans, en bij één imam vertaalde een tolk Arabisch. Drie zijn in Nederland geboren, vier in Marokko, twee komen uit Turkije en één is Egyptenaar. Slechts drie imams, alledrie uit Marokko, studeerden niet aan een hogeschool of universiteit. De drie jongsten benadrukken dat ze geen imam genoemd willen worden, hoewel hun omgeving hen wel zo ziet. ,,Dat geeft me de status van een geestelijke'', zegt Tasneem Sadiq ,,En zover ben ik eigenlijk nog niet.''

Alle geïnterviewde imams volgen de soennitische traditie die inspiratiebron is voor acht op de tien moslims in Nederland. Twee imams typeren zichzelf als orthodox, de andere acht zien zichzelf als `imam van de middenweg'. En alle tien zeggen ze dat zij de islam belijden. Maar als je vraagt welke plek de vrouw in hun geloof inneemt, komen er tien verschillende antwoorden. Want ze volgen allemaal verschillende interpretaties van de aanbevelingen in de koran en de overleveringen van de profeet.

Zo heeft de Turkse ziekenhuisimam er geen bezwaar tegen wanneer een moeder van drie kinderen in deeltijd gaat werken. De imam uit Eindhoven die vijf jaar in Nederland woont en alleen Frans spreekt, houdt het erop dat de vrouw in de islam ,,vrij'' is. Maar: ,,pas faire ce qu'elle veut, pas comme une bête sauvage dans les bois.'' Imam El Shershaby van de El Tawheed-moskee is geen voorstander van werkende moeders: ,,Als het niet per se hoeft, dan niet.'' Man en vrouw moeten elkaars rol niet overnemen, zegt hij. Imam El Shershaby is ook de enige imam die de verslaggever geen hand geeft. ,,In de islam is alles wat kan leiden tot gemeenschap tussen een vreemde man en vrouw een zonde. Maar u moet niet denken dat ik een vrouw in de gracht laat zinken. Dan pak ik haar hand, anders ben ik strafbaar in de islam. Het leven gaat boven alles.''

De imams zeggen ook alle tien dat de sharia voor hen dé wet is, maar dat ze in Nederland de grondwet naleven. Dat doen ze alle tien op hun eigen manier. Stelen, alcohol drinken, je geloof in Allah opgeven, is voor moslims altijd en overal verboden, zegt de Haagse imam K. el Bakkali, maar leiding geven, kleding of politiek bedrijven zijn voor moslims veranderlijk. ,,De islam kent het idee van het raadplegen van anderen. In deze tijd is dat: `stemmen'.'' Toch stemt de sjeik in Amsterdam niet omdat dat ,,niet in overeenstemming is met de islam. Onze geleerden hebben dat geconcludeerd.''

Of homoseksualiteit. Dat is `haram' voor een moslim, zegt imam El Ouazzini in Eindhoven, ,,maar wat anderen doen moeten zij weten''. En imam El Shershaby? In een boek in de boekhandel van El Tawheed stond dat homo's van flatgebouwen moeten worden gegooid. ,,Dat is een beschrijving uit 1300 van een algemeen erkende schriftgeleerde. Hier is dat verboden. En daar houden we ons aan. Net zoals we hier ook niet door rood licht rijden.''

Maar wat vindt de sjeik zelf? ,,Bij mijn weten mag het nergens, ook niet in islamitische landen. Als het gebeurt, is het alleen aan de rechter om daar zijn oordeel over te vellen.''

De Nederlandse overheid stelt de imam na een uitspraak van de Hoge Raad in 1986 op één lijn met dominees, pastoors en rabbijnen: hij is bekleder van een geestelijk ambt. De tien geïnterviewden vervullen die taak ieder op hun eigen manier. Een imam gaat voor in het gebed, zeggen ze allemaal, en verzorgt in de moskee de vrijdagpreek. Maar waar de een zich daarna opsluit in zijn moskeekantoortje in Eindhoven – ,,Ik ben hier gekomen om lessen te geven'' – zet de ander nadrukkelijk in op zijn taak als ,,maatschappelijk werker'' (de Turkse imam in Deventer) of op zijn rol als opvoeder die criminele jongeren weer op het rechte pad moet brengen. De rol van een voorganger is daarbij als die van een dokter, vertelt imam El Bakkali. ,,Een dokter geeft zijn patiënt nooit op.''

Preken over de politieke actualiteit hoor je lang niet overal. ,,De vrijdagpreek is geen politieke analyse'', zegt dezelfde Haagse imam El Bakkali. ,,Het is in essentie een opvoedkundige preek.'' Dat vindt ook de imam uit Eindhoven. ,,We zijn hier gekomen voor de boterham, niet voor de politiek. De Marokkanen in onze moskee kennen de politiek niet.'' Maar dat is tegen het zere been van imam Karabulut uit Deventer en Sheikh Mahmoud el Shershaby van de Amsterdamse El Tawheed-moskee. Als je niet over de wereld om je heen preekt, waarschuwen ze, verlies je als imam het contact met, in het bijzonder, de jongeren.

Vraag maar na bij Tasneem Sadiq (30), Abdel Aziz Abousellam (24) en Mohamed Cheppih (26), alledrie in Nederland geboren. Toen Tasneem Sadiq medicijnen ging studeren, kreeg hij practica anatomie. Jongens en meisjes moesten uit de kleren en elkaar bevoelen – waar zitten spieren, waar botten. Sadiq: ,,Ik wilde weten of ik dat als moslim mocht en waarom. Maar ik heb het de imam nooit gevraagd: die vertelde alleen abstracte verhalen van eeuwen terug.'' Ook Abousellam liep daar tegenaan. ,,En dan heb ik het nog niet over het taalprobleem: veel jongeren verstaan geen Arabisch en hebben daardoor geen band met de imam.'' Daarom vertaalt Abousellam sinds kort in de Amsterdamse moskee Al Mouahiedien de vrijdagpreek.

Een moskee is nu een gebedshuis en social club, zegt jongerenimam Mohamed Cheppih. Eigenlijk, zegt hij , ,,zouden moskeeën de rol moeten hebben van het brengen van verlichting, onderwijs, inzicht.'' Maar voor het zover is, zeggen de andere jongerenimams, moeten moskeebestuurders die behoren tot de eerste generatie gastarbeiders plaatsmaken voor hun nakomelingen. Tasneem Sadiq: ,,De imam van de toekomst draagt een driedelig pak en rijdt in een Golf 5, met een laptop onder zijn arm. En hij bespreekt elke ochtend met het moskeebestuur bij welke gescheiden moeder of ernstig zieke moslim hij langsgaat.''

Imam A. Kharoun (49) is een van de weinigen die aan de telefoon direct `ja' zegt als we hem vragen om een interview. Hij is imam in de Marokkaanse Omar Al -Farouk-moskee, de grootste van Utrecht. Op vrijdag komen er ongeveer tweeduizend moslims, schat Kharoun. Ook hier mogen alleen mannen door de hoofdingang naar binnen. Er staan een koffie- en een snoepautomaat.

Imam Kharoun ontvangt in een vergaderhok en excuseert zich voor de rommel. Hij is een kleine, onopvallende man met een dun baardje. Uit eigen beweging schudt hij de hand en hij zal praten vol vuur. Toen hij in 1988 in Nederland aankwam, vertelt hij, hielpen onbekenden hem met schilderen en behangen. ,,Dat doen die Duitsers en Fransen niet.'' En toen hij dit najaar over de Haagse markt liep, hoorde hij een sinaasappelverkoper roepen: `Tien Marokkanen voor een knaak.' Kharoun: ,,Dat wordt geaccepteerd. Dát vind ik integratie.'' Nederland, zegt de imam, is een fijn land om te wonen. ,,Gisteren kwam ik mijn buurvrouw tegen met de hond. Zij waarschuwde dat mijn raam openstond. Zij gaat lopen met de hond en let tegelijkertijd op voor mij. Dat vind ik bijzonder.''

Maar één ding zit hem dwars. Dat is `de politiek'. De imam: ,,Nederland is het land van de tulpen. Kaas is Holland. Melk is Holland. Vredesmissies zijn Holland. Maar door de politiek gaat het een andere richting op. Veel mensen zeggen nu tegen mij: Nederland is de 52ste staat van de Verenigde Staten.''

Fel: ,,Het CDA had meer de religie moeten beschermen.'' Spottend: ,,Maar nee, ze wilden laten zien dat Nederland een machtig land is. Laat meneer Bush, laat Amerika een beetje boos worden! Groot zijn in de harten van de mensen, daar gaat het om. Afghanistan was nog te begrijpen, maar in Irak heeft Nederland niets te zoeken. Als je daar iets wilt doen: we hebben het Rode Kruis, het Groene Kruis, we hebben genoeg kruisen hier.

,,Terwijl Nederland echt iets had opgebouwd. Juliana heeft de troon afgestaan aan haar dochter. Juliana zei: Nou lieve mensen, ik hou ermee op. Dat was voor ons heel bijzonder, dat gebeurt niet in Marokko. Ik vraag me nu af: waar is Beatrix gebleven. Zij ziet toch dat Nederland een verkeerde weg inslaat?''

Behalve de imam uit Utrecht praten nog vier imams uitgebreid met de krant over `de politiek'. Daaronder verstaan ze politiek naar Arabisch voorbeeld: de regering inclusief de oppositie, het koninklijk huis en de rechterlijke macht die de kranten, radio en televisie gebruiken als spreekbuis. Nederland wordt onverdraagzaam, vinden de vijf, doordat politiek en media polariseren en radicaliseren. Dat begon op 11 september 2001, kreeg een stem met Pim Fortuyn, verergerde door economische tegenspoed en Nederlandse deelname aan de Amerikaanse troepenmacht in Irak en blijft onweersproken sinds de moord op Theo van Gogh.

Jongerenimam Abousellam: ,,Ik vind de VVD verkeerd reageren. Zalm, Van Aartsen, Verdonk en ook Wilders die ervandaan komt. Ze focussen op het kwaad en maken dat groter. Ze spreken over oorlog, en halen zo de internationale strijd Nederland binnen.'' Imam El Shershaby van El Tawheed: ,,Geen politicus spreekt ze tegen. Ook Wouter Bos hoor ik niet. Intussen zegt Bos wel in de krant dat hij regeren met Wilders niet uitsluit.'' Spottend: ,,Wouter Bos denkt alleen aan de peilingen. Wij als moslims mogen niet stemmen.''

Studentenimam Tasneem Sadiq heeft als moslim wel gestemd. Toen Pim Fortuyn furore maakte, heeft hij studenten aangespoord te stemmen op de PvdA. Maar nu zal hij dat niet meer doen. Nederland is sinds 2 november een land van populisten, vindt Sadiq. ,,Het is hard tegen hard en meten met twee maten. Zegt broeder Abdul Jabar van de Ven op tv iets over Kamerlid Wilders, zitten de dames en heren politici direct in de hoogste boom. Terwijl cineast Theo van Gogh bijna hetzelfde zei en geen politicus er aanstoot aan nam.''

Jongerenimam Mohamed Cheppih: ,,Ik was drie jaar geleden bij een tv-debat tussen moslims, waar Hirsi Ali uitlegde waarom zij de islam de rug had toegekeerd. Ik veroordeelde haar en er worden meteen Kamervragen gesteld. Ben ik een radicaal en een extremist.''

Ayaan Hirsi Ali. Het Tweede-Kamerlid voor de VVD dat met de dood werd bedreigd in de brief gevonden op het lichaam van Theo van Gogh. Het Tweede-Kamerlid dat sindsdien ondergedoken zit. De imams, ook degenen die zeggen dat politiek hen niet aangaat, hebben geen goed woord voor haar over nadat ze de doodsbedreigingen aan haar adres hebben afgekeurd. Waarom mag een Kamerlid in een democratisch land gelovigen straffeloos beledigen? Een politica die een anti-islam film maakt, die de profeet Mohammed een perverseling noemt en die met Nova in haar kielzog moslimkinderen van 10 jaar vraagt wie belangrijker is: Allah of de Grondwet?

Tasneem Sadiq: ,,Op die leeftijd weet je niet wat de Grondwet is.''

Abdel Aziz Abousellam: ,,Submission heeft me tot in het diepst van mijn ziel gekwetst. Een naakte vrouw, koranteksten op haar lichaam – het is goddeloos en grievend. Maar wat bereikt een politica daarmee? Die moet bruggen bouwen en de mensen die ze wil veranderen niet tegen zich in het harnas jagen.''

Ik ken haar niet, zegt imam El Bakkali uit Den Haag. Hij gaat wat luider spreken, maakt brede armgebaren: ,,Deze mevrouw moet erbij nadenken dat ze geen woorden en beelden gebruikt die mensen tegen elkaar opzetten.''

Abdel Aziz Abousellam: ,,Ik las het interview in jullie krant waarin Hirsi Ali zei: de islam is gevaarlijk. En een paar dagen later zei ze tegen de Nederlandse Moslimomroep: de islam is liefde. Wat vindt ze nou?''

El Bakkali: ,,Ik heb tegen de mensen gezegd: negeer haar ideeën over de islam. De waarheid zal de waarheid blijven. De islam is een religie die al 1.450 jaar leeft.''

Imam Kharoun uit Utrecht: ,,We zijn met 2,2 miljard moslims in de wereld. Hirsi Ali, neem een andere religie en laat ons met rust.''

Imam El Shershaby uit Amsterdam: ,,Hirsi Ali komt uit Somalië en gaat de Nederlanders vertellen hoe ze moeten omgaan met de islam, net als Afshin Ellian. Jullie denken dat zij deskundig zijn en dus zeggen jullie niks terug. Maar het is hetzelfde als een Zwitser vragen je Swatch te maken: niet alle Zwitsers zijn deskundige horlogemakers.''

Maar de imam kan toch iets terugzeggen?

Als ik iets terugzeg, zegt de sjeik uit Amsterdam, zeggen ze direct dat ik radicaal ben.

Maar wat zou de imam terugzeggen?

El Shershaby: ,,Hirsi Ali heeft traditieproblemen en daar geeft ze de islam de schuld van. Ellian is een sjiiet en vindt het goed dat een ayatollah uit Libanon moslims in Nederland oproept om geen geweld te gebruiken.'' Bestuurslid Zaari: ,,Een ayatollah uit Libanon. Straks krijgen de geestelijken uit Libanon het hier voor het zeggen!''

Maar dat is nog niet alles, zeggen de vijf politiek geëngageerde imams. Provocerende politici en media zorgen ervoor dat moslimjongeren ook steeds meer radicaliseren. Het is, zeggen ze: ,,actie, reactie''. Niet in hun moskee, daar komen ze hen niet tegen. Maar ze merken dat er jonge moslims wegblijven. El Bakkali, die geen Nederlands spreekt: ,,Niet alle jongeren komen bij mij zitten. Er zijn er die komen bidden en weer weg gaan. Ik kan niet zeggen: je móét naar me luisteren.''

Abdel Aziz Abousellam werkt met ontspoorde jongeren in Amsterdam-West. Hij zegt: ,,Als de politici spierballen laten zien, gaan straatjongeren, ook de Marokkaanse, ook hun spierballen laten zien. De mentaliteit is: je moet je bewijzen in de groep. Je moet naam maken, dan verwerf je status in de gemeenschap. En voor verschillende jongens heeft de moordenaar van Van Gogh zich bewezen.''

Jongerenimam Mohamed Cheppih: ,,Ik had liever niet gehad dat Van Gogh dood was. Dat had veel ellende voor ons gescheeld. Ik denk dat Theo van Gogh het bescheurt als hij zou kunnen zien wat hij heeft veroorzaakt.''

Abousellam: ,,Als ik jongens ontmoet die de moord goedkeuren, corrigeer ik ze. Ik zeg: geweld mag niet van de islam, tenzij het oorlog is en je jezelf moet verdedigen. Zij zeggen dan: maar wij moeten onszelf hier verdedigen. En ze beginnen over Irak en de Arabische beelden van Amerikanen die zich misdragen. Ik zeg dan: haal die oorlog niet hierheen. En dan krijgen we het over de Arabische ziel en de lotsverbondenheid met de Iraakse bevolking.''

Studentenimam Tasneem Sadiq: ,,Twee weken geleden kwam in de Arabische media dat er napalm is gebruikt in Irak. Ik vond allerlei artikelen op internet. Maar in Nederland zie, hoor en lees ik er niks van.''

Abousellam: ,,Al-Jazira is objectief. De Nederlandse televisie niet.''

Het is kwart voor vijf. De telefoon gaat in de bibliotheek van de El Tawheed-moskee in Amsterdam. Imam el Shershaby en bestuurslid Zaari moeten het gesprek onderbreken. ,,Bidden. Twee minuutjes.'' Ze rennen de trap af. Ze bidden vijf keer per dag, iedereen die wil doet mee. Jongeren in het gebouw, bezoekers, voorbijgangers, buren. ,,Komt u maar kijken.''

Assalaamoe Aleikoem, zeggen ze, als ze tien minuten later weer boven komen. Twee jongetjes van een jaar of vijf kijken nieuwsgierig om de hoek. Kom maar, wenkt Zaari. ,,Dit is de zoon van een van onze andere imams'', legt hij uit. ,,Abdulah'', vraagt Zaari, ,,hoeveel soera's heb je geleerd?'' Drie, antwoordt het jongetje. Ga dan maar op de stoel staan, zegt Zaari en hij schuift een stoel vooruit. ,,Jij kunt een preek houden.'' De jongen schrikt. Nee toch?

Moskeeën moeten zich meer gaan bekommeren om jongeren, zegt Sheik Mahmoud el Shershaby. Daarom preekt hij ook in het Nederlands en organiseert hij Nederlandse lezingen. Jongeren zijn nieuwsgierig, zegt de imam, die willen uitleg over de islam. Als ze hun ouders vragen `waarom moet ik bidden', krijgen ze geen antwoord. De imam: ,,Die ouders bidden omdat hun ouders en voorouders dat ook deden. Maar ze kunnen hun kinderen niet vertellen waarom ze bidden. En als je daar als imam geen antwoord op geeft, gaan ze naar internet. Daar vinden ze zogenaamde uitspraken van de profeet. Die leugens verwarren ze met kennis en dan vallen ze in handen van mensen die kwaad willen.''

Heeft hij jongeren zien radicaliseren?

El Shershaby: ,,Radicaal, wat is dat? Is een lange baard radicaal? Is iemand die crimineel was, en dan eerlijk en rustig een goed moslim wordt een radicaal? Gisteren zag ik op Nova een interview met een imam uit Den Haag, die zij de radicaalste van het land noemen.'' Bestuurslid Zaari: ,,Dat is een flapimam.'' El Shershaby: ,,Maar ben je daarmee de radicaalste van het land? Het is met radicaal net als met integratie. Dat zijn woorden, die hebben een container vol betekenissen. En die leiden tot misverstanden. Communicatie is het belangrijkste probleem in deze verwarrende tijd. We gebruiken woorden maar we weten van elkaar niet wat we eronder verstaan.''

Maar kent de imam jongeren die ongelovigen met geweld willen bestrijden?

El Shershaby: ,,Als jongeren gaan zeggen dat ze mogen stelen van niet-moslims, is er iets aan de hand. En als ze zeggen: alle bezit van ongelovigen is van ons. Dat is slecht. Dan gaan we met ze praten.''

Imam Kharoun uit Utrecht: ,,Er is een groep jongeren, verwaarloosd, uit de kleine criminele wereld, die zich bekeren. Dat waren machofiguren, die durven alles. Dan worden ze moslims en begint de aanval op hen in kranten en zo. Dat hadden zij in die andere wereld nooit geaccepteerd. Dus gaan ze de islam verdedigen op de manier waarop ze het in de kleine criminele wereld hadden gedaan.''

Abousellam die ook gevangenisimam is, maar daarover van het ministerie niets mag zeggen: ,,Criminele jongeren willen hun leven beteren en krijgen dan door slechte mensen voorgespiegeld dat ze als moslim alsnog in het paradijs kunnen komen als ze slechte dingen gaan doen. Die moet je begeleiden. Dat is moeilijk in een tijd dat het zo tegenzit, maar je bent het de maatschappij verplicht.''

Eén vraag dringt zich nog op. Is Nederland nog de moeite waard? Willen de tien imams hun kinderen en kleinkinderen in Nederland laten opgroeien? Of denken ze erover het land te verlaten?

,,Ik denk niet dat de maatschappij meer gesloten wordt. Maar zolang mensen er alleen vanuit gaan dat de ander een vijand van de vrede is, ziet het er slecht uit'', zegt imam El Bakkali in de El-Islammoskee aan de rand van de Haagse Schilderswijk. El Bakkali is de enige die het gesprek in het Arabisch voert. Hij is 59 jaar, getrouwd en heeft dochters van 24 en van 16. Hij wilde pas met de krant praten nadat hij de vragen had gezien, maar neemt uitvoerig de tijd. In de hal van de moskee is op de vloer een streep getrokken, daar gaan de schoenen uit. We mogen plaatsnemen in de portiersloge, de jassen nog aan.

Imam El Bakkali draagt een hooggesloten donkerblauw overhemd met broek. Hij kwam naar Nederland, hij weet het tot op de dag nauwkeurig, op 2 februari 1980. Al die jaren voelde hij zich veilig. ,,Ik kon midden in de nacht, 's ochtends, 's middags naar buiten gaan. Altijd, zonder enige angst. Maar nu er zoveel ophef is – je bent een mens. Een mens kent angst.''

Angst. Daar hebben de meeste geïnterviewde imams last van – alleen imam El Ouazzini uit Eindhoven niet. ,,Is er iets veranderd na de moord? Ik merk niks.'' Geen van de moskeeën is na de moord bedreigd, behalve de El Tawheed-moskee die daar op politievoorschrift niks over mag zeggen. Het is vooral een sociale angst. De tien imams zijn bang buitengesloten te blijven.

Wat er nu gebeurt, hoe Nederland op de moord reageert, is voor hen een breekpunt. Moeten ze aan zichzelf denken? Of gaat de gemeenschap voor? Verschillende imams merken dat hun gelovigen met datzelfde dilemma worstelen. Zo vragen bezoekers van de El Tawheed-moskee de imam regelmatig naar welk land ze kunnen verhuizen.

Mohammed Cheppih zegt: ,,Als er een verbod komt op de islam, ga ik weg. We komen steeds meer tegenover elkaar te staan. Ik ben in Kosovo geweest, ik heb gezien wat etnische zuivering is.'' Tasneem Sadiq zoekt ook een veilig onderkomen buiten Nederland, maar als politici, media en bevolking erin slagen weer in debat te gaan met de moslims, blijft hij graag. ,,Als moslims en niet-moslims de storm van Wilders over zich heen laten gaan en niet reageren, dan krijgt-ie ook geen stemmen. Dan kan daarna onze emancipatie gewoon weer doorgaan. We hebben nu hartstikke veel moslimstudenten. Over vijf jaar krijgen die een baan, over tien jaar zijn ze rechter, arts, specialist, notaris. En dan betalen we jullie bejaarden in de verzorgingshuizen.''

Mohamed Cheppih: ,,Als ik in het buitenland ben, heb ik heimwee. Als ik naar het voetballen zit te kijken, ben ik verdrietig als Nederland verliest. Maar het beeld van de moslims in Nederland staat vast. Je kunt niets veranderen, je praat voor niets.''

Mahmoud el Shershaby: ,,Laten we nou allemaal even nadenken, zelfkritiek leveren en dan samen oplossingen bedenken. Iedereen is verantwoordelijk, niet alleen een moskee.''

Mohamed Ousalah: ,,Ik wil, als iedere vader, dat mijn kinderen moslims blijven.Maar wel in de Nederlandse cultuur, niet in de Marokkaanse cultuur. Ik voel me een Nederlander. Ik wil dat Nederland blijft zoals het was: democratisch, vrij om te zeggen wat je wilt. En ik weet zeker, of het nou morgen is of volgend jaar: we kunnen het met elkaar.''

Mohamed Cheppih: ,,Als ik aan mezelf denk, dan emigreer ik. Dan ga ik naar Marokko, waar niemand me als buitenlander zal zien. Daar zal ik gelukkiger zijn. Ik heb er een eigen bedrijf. Overlevingsgedrag is dat.'' Het alternatief, zegt Cheppih, is: leven voor anderen, energie steken in de gemeenschap. Cheppih, die kortstondig leider was van de AEL-Nederland: ,,Dan richt ik een islamitische partij op, Islamitisch Democratisch Appèl. Maar dat doe ik alleen als voldoende mensen zich ervoor willen inzetten.''

Imam Kharoun uit Utrecht: ,,Nederland is goed. We hebben moskeeën. We hebben islamitische scholen. We hebben islamitische slagerijen. En nu grijpt de politiek naar het moslimmiddel. Het gaat nergens anders meer over. Terwijl er zoveel problemen zijn: de pensioenen, de armoede onder ouderen, het ziekenfonds. Waarom maken ze zich dáár niet druk over?''