De gaieznik is terug op straat

Het jaar 2003 was een valse dageraad, zoals Rusland er zovele kende. De macht van de verkeerspolitie, het meest gehate Russische staatsorgaan, leek gebroken. Niet langer mocht een verkeersagent zomaar beslag leggen op rijbewijzen of auto's. Niet langer kon hij met dat dreigement smeergeld afpersen.

De verkeersagent, of gaieznik, die je met driftige rukjes van zijn gestreepte knuppeltje naar de berm dirigeerde, was opeens niet zo machtig meer. Hij kon alleen een impotente boete uitschrijven. Die stopte je glimlachend in het handschoenenvakje: niemand kwam hem immers innen. Of je betaalde genadig wat roebels om van het gezeur af te zijn.

Maar de bureaucratie laat zich niet beteugelen, en de GosAvtoInspektia (GAI) is terug. Voorheen berustte haar macht op tijdverlies. Nam een agent je rijbewijs in beslag, dan betaalde je de – zeer lage – boete bij Sberbank, reisde met het bewijsje naar een GAI-kantoor in een verre buitenwijk en stond daar uren in de rij. Dan liever de verkeersagent omkopen.

Begin dit jaar gingen de boetes fors omhoog en heroverde de GAI ook het recht op het innemen van rijbewijzen. Alleen bij serieuze overtredingen zoals rijden onder invloed, weigeren van een medische controle bij alcoholgebruik, overschrijden van een ononderbroken streep, rijden over een gesloten spoorwegovergang en doorrijden na een ongeluk.

Hoe vertalen die nieuwe bevoegdheden zich? Elke Rus weet het: in meer vsjatki, steekpenningen. Neem het verbod op drank. In Rusland kan rijden met één glas bier op nu vijfhonderd tot duizend euro boete en een rijverbod van een half tot twee jaar kosten. Dat biedt de gaieznik ongekende mogelijkheden. Zo reed Oleg zaterdag om zeven uur in de ochtend naar het station, met een lichte kater van de fles wijn van vorige avond. Hij moest blazen. ,,Aha!'', zei de agent verheugd: het pijpje sloeg op groen. Graag 500 dollar. Oleg had 150 dollar bij zich, hij moest naar huis om meer te halen. ,,De ochtend is onze beste tijd'', glunderde de agent. ,,De burger weet niet dat er dan nog alcohol in je bloed zit van gisteravond.''

De GAI is synoniem voor corruptie, zeven op de tien ontmoetingen met een verkeersagent eindigen met smeergeld. Dat moet wel, anders stort het systeem in. Een officier van justitie legde mij eens uit dat een GAI-districtschef zijn bazen 20.000 dollar betaalt voor zijn baan. Dat verdient zich snel terug: verkeersagenten betalen hem `huur' voor hun controlepost. Ze moeten dus oogsten.

Rusland is niet zo diep gezonken dat steekpenningen daarmee ook moreel acceptabel zijn. Transacties met de GAI zijn omgeven door stiekeme rituelen en eufemismen. In de regel betaal je op de achterbank van de dienstauto terwijl de agent door je documenten bladert. `Hoeveel?', is een te directe benadering, een ontwijkende formule verdient de voorkeur. `Ik heb haast, hoe lossen we dit op', `Ik betaal liever ter plekke' of `laten we het menselijk houden' zijn opties. Valentina, een kennis van mijn echtgenote, zweert bij het joviale ,,wilt u een kaartje voor het Bolsjoi-theater?'' Dat theater staat op het briefje van honderd roebel. Daarop kan de agent antwoorden: ,,Ik heb een grote familie, ik heb zeker vijf kaartjes nodig.''

Elke agent heeft zijn eigen pressiemiddelen, variërend van smeekbedes tot chantage en intimidatie. Vorig jaar speelde de tijdelijk machteloze gaieznik vaker op het sentiment. Zo moest ik bij Kitai Gorod een kwartier luisteren naar de dilemma's van een verkeersagent. ,,Je lijkt me een goede vent, eerlijk, in mijn hart geloof ik dat dit je eigen auto is. Maar besef dat mijn baan op het spel staat.'' Uiteindelijk deed hij wat zijn hart hem ingaf en liet me voor vijftienhonderd roebel gaan. Ook was er een agent die met mistige ogen kiekjes van zijn kinderen toonde. ,,Mijn snoepjes. En u vindt tweehonderd roebel genoeg?'' Nu de gaieznik het rijbewijs weer in beslag mag nemen, zijn de fluwelen handschoenen uit en is het onze beurt om te slijmen.

De Russische burger moppert en betaalt. Maar dat de GAI zich nu ook profileert als slachtoffer, wekt wel verontwaardiging. Burgers zouden argeloze agenten stelselmatig met steekpenningen in verleiding brengen, stelt de GAI. Daarom wordt elk gesprek met automobilisten voortaan op tape vastgelegd. ,,Gaat die hoer ook nog eens de maagd uithangen'', gromt een kennis. Hij reed onlangs door rood licht, zei `liever ter plekke te betalen', waarna de agent dreigend op zijn borstzakje wees: alles stond op tape. Omkoping van een ambtenaar, een zeer, zeer ernstig vergrijp. Het kostte drieduizend roebel smeergeld.

Zo werd onlangs Moskoviet Ildar Bitsjarov gearresteerd wegens omkoping. Hij reed over een ononderbroken streep en stopte na zijn aanhouding discreet 930 roebel in zijn paspoort. Bitsjarov werd in de boeien geslagen, er dreigde acht jaar celstraf. De maat is vol, meent Komsomolskaja Pravda, de stem van het volk. Met radio- en tv-zenders vroeg de krant Moskovieten als protest briefjes van tien roebel achter hun voorraam te plakken. Bitsjarov komt er met twee jaar voorwaardelijk vanaf. Hypocrisie heeft ook grenzen.