`Belgen waren creatiever in verzet tegen nazi's'

Nederlandse rechters waren tijdens de Tweede Wereldoorlog veel minder dan hun Belgische collega's genegen om de nazi's dwars te zitten, blijkt uit een vergelijkend onderzoek.

De rechterlijke macht in Nederland stelde zich tijdens de Tweede Wereldoorlog meegaand op tegenover de bezetter. De Belgische rechters maakten inventiever gebruik van de juridische mogelijkheden om de Duitsers te dwarsbomen. Deze conclusie trekt de jurist Yuri Michielsen in zijn proefschrift The 'Nazification' and 'Denazification' of the Courts in Belgium, Luxembourg and The Netherlands. Michielsen (Maastricht, 1970) promoveert aanstaande woensdag aan de Universiteit Maastricht.

Hoe bent u eigenlijk op dit onderwerp gekomen?

,,Ik ben altijd al geïnteresseerd geweest in de Tweede Wereldoorlog. Tijdens mijn studie rechten in Maastricht en Harvard vroeg ik me al af hoe het recht gebruikt kan worden als verzetswapen. Mijn doctoraalscriptie handelde over de positie van de rechterlijke macht in Nederland tijdens de oorlog.''

Waarom was het Nederlandse rechtssysteem meegaander dan het Belgische?

,,De Nederlandse rechters hadden absoluut geen grip op de nieuwe situatie na de bezetting in mei 1940. Vergeleken met het Belgische systeem was de Nederlandse rechtspraak veel slechter op een mogelijke bezetting voorbereid door regering en parlement. De Belgen hadden tijdens de Eerste Wereldoorlog de Duitsers al eens over de vloer gehad en wisten dat dezen gevoelig waren voor juridische procedures. Ze waren er gewoonweg beter op ingesteld. Een andere verklaring is dat de Belgen veel strikter de hand aan het recht hielden en creatief op zoek gingen naar mogelijkheden binnen nationale én internationale regels om Duitse maatregelen te dwarsbomen. Uit correspondentie blijkt dat ze heel goed waren in het minutieus opbouwen van juridische betogen. Zij slikten het niet als de bezetter met foutieve argumenten kwam. Dan ging er meteen een brief overheen met een uitgebreide juridische argumentatie. In Nederland gebeurde dat veel minder.''

Maakte het verschil dat Nederland een civiele, nationaal-socialistische bezetting kende onder Seyss-Inquart, terwijl in België een militair apparaat het land bestuurde?,,Dit klopt in zoverre dat in Nederland meer maatregelen zijn doorgevoerd. Er kwam een politieke rechtbank en er zijn meer nieuwe rechters benoemd die de nationaal-socialistische orde omarmden. In België stribbelde de rechterlijke macht veel meer tegen. Een ander verschil is dat in Nederland in 1944 het `Führerprinzip' is ingevoerd, een poging om zoveel mogelijk macht in handen van nazigetrouwe rechters te liggen.''

Had het hoogste rechterlijke orgaan in Nederland, de Hoge Raad, zich niet weerbaarder kunnen opstellen?

,,In tegenstelling tot het Hof van Cassatie in België heeft de Hoge Raad nooit zijn verantwoordelijkheid willen nemen en zich niet opgeworpen als de leider van de rechterlijke macht. Slechts één keer is een lagere instantie, de rechtbank van Amsterdam, gaan dwarsliggen. De rechtbank kwam in verzet tegen de wantoestanden in kamp Erica te Ommen, waar smokkelaars en vervalsers van voedselbonnen onder de meest erbarmelijke omstandigheden waren gedetineerd.''

Hoe verliep na de oorlog de `denazificatie' van de rechterlijke macht in Nederland en België?

,,De rechters die tijdens de oorlog zijn aangesteld zijn in 1945 allemaal ontslagen en vervolgens, na een antecedentenonderzoek, eventueel opnieuw benoemd. Omdat in België de bezetter minder diep is doorgedrongen in het rechterlijk systeem zijn er veel meer personen herbenoemd.''

Waarom koos u voor een vergelijking tussen drie landen?

,,Een vergelijking tussen Nederland, België en Luxemburg was nog niet eerder gedaan. Over de geschiedenis van de rechterlijke macht tijdens de oorlog zijn weliswaar lokale studies en biografieën verschenen, maar ze is nog niet in haar geheel onderzocht. Bovendien heb ik uitgebreid geput uit correspondenties tussen rechters en archieven geraadpleegd van rechtbanken en ministeries in binnen- en buitenland.''

Waarom heeft u het collaborerende Vichy-regime uit Frankrijk niet in uw vergelijking betrokken?

,,Ik heb dat wel overwogen. Maar dit onderzoek was al ontzettend veel werk. Na de promotie ga ik me bezinnen op vervolgonderzoek naar het functioneren van de rechterlijke macht in Vichy.

Een interessante kluif omdat de Fransen in tegenstelling tot de Nederlanders en Belgen actief met de Duitsers samenwerkten. Geef me twee jaar extra en ik heb de Fransen erbij!''