Verliefd op een soepsoldaat

Hans van den Boom maakte muziektheater over een meisje dat aan kanker sterft. ,,Kinderen snappen zware thema's sneller dan volwassenen.''

Door eindeloze maïsvelden waart een engel. Ze is op zoek naar een klein meisje in een ziekenhuis dat in het groenige licht meezingt met het zoemen van de frisdrankautomaat. Marie-Louise heet ze. Marie-Louise van de frisdrankautomaat. Marie-Louise wil nog niet dood, want eerst moet ze de engel haar verhaal vertellen. Het verhaal van de gehavende soldaat Wessel, op wie ze verliefd is. Het verhaal van treiterige Silvia van zaal 6. Het verhaal van Maaike Jansen die zo dol is op ezeltjes.

`Marie-L' heet de nieuwe voorstelling van Stella Den Haag, gemaakt door regisseur Hans van den Boom. Een deel ervan ontstond vijf jaar geleden toen Van den Boom na een reis door Mozambique met malaria in het ziekenhuis belandde. Met veertig graden koorts zag hij opeens een ziek meisje voor zich dat omhoog naar het plafond staart, terwijl een projectiescherm haar binnenwereld toont. Hij onthield het beeld zorgvuldig. ,,Ik ben een kruidenier die heel trouw bewaart wat hij vindt in afwachting van het moment dat ik het nodig heb.'' Zo wist hij ook dat een bord soep een rol zou gaan spelen. Een gigantisch groot bord waarin een soldaat iemand neer moet schieten. Huiselijkheid in contrast met geweld. Voor Van den Boom is het een manier om twee gevoelens die haaks op elkaar staan bijeen te brengen. Soep en sterven speelden ook al een belangrijke rol in de vorige Stella-voorstelling, Het Jaar van de Haas. Van den Boom: ,,Het is een soepduet.''

Al ruim twintig jaar maakt Van den Boom muzikale theatervoorstellingen voor de jeugd. Eerst deed hij dat met de groep De Blauwe Zebra in Kampen, sinds 1990 doet hij het als artistiek leider van Stella Den Haag. Steevast gaat hij uit van een wankele stellage van associaties, ritme en muziek. En met succes. Stella Den Haag ontving nationale en internationale kunstprijzen. Maar behalve lof ontving Van den Boom minstens zoveel `goede' raad. Men had moeite met zijn keuze voor zware onderwerpen. Bovendien leek de regisseur meer bezig met de onderstroom van gevoelens in een stuk dan met een logische verhaallijn. `De begrijpelijkheid voor jongeren is vaak discutabel' schreef een recensente naar aanleiding van de voorstelling Seppan uit 1991. `Een aanrader, misschien nog meer voor volwassenen dan voor kinderen vanaf negen jaar' klonk het elders over Bianca en de jager, die datzelfde jaar nog de 1000 Wattprijs voor jeugdtheatervoorstellingen 2001 won. Geen enkele jeugdtheaterregisseur is zo vaak belerend toegesproken over wat kinderen kunnen bevatten. Alsof hij zelf een kind is.

En dat is Van den Boom ook een beetje. Want juist zijn kinderlijk vermogen tot associëren maakt zijn voorstellingen zo bijzonder. ,,Begrijpelijkheid is nooit een item voor mij. Ik vind het spannend om een niet te gemakkelijke wereld te creëren en dan kinderen mee naar binnen te nemen. Ik wil niet moralistisch zijn, doe ook geen onderzoek naar wat kinderen leuk vinden. Maar ik zie hoe ze reageren. Kinderen snappen zware thema's sowieso vaak sneller dan volwassenen, die er een taboe bij voelen. En zó onbegrijpelijk zijn mijn stukken nu ook weer niet, meestal is het verhaal prima na te vertellen. Alleen dóet dat verhaal er niet altijd toe. Het is een kapstok, waar ik de rest van de voorstelling aan ophang.''

Aanvankelijk wilde het met de voorstelling Marie-L niet lukken. Vorig seizoen begon Van den Boom met dezelfde ingrediënten aan Wall X, maar na ruim een maand proberen blies hij de productie af wegens `tegenvallende kwaliteit'. De chemie in de groep ontbrak, de vertaling van innerlijk beeld naar filmbeeld klopte niet en misschien was het verhaal ook niet helemaal rijp.

Van den Boom stopte en verviel vervolgens in twee maanden peinzen. ,,Ik wilde een voorstelling over een meisje dat uiteindelijk in coma ligt, maar het leek wel of ik zelf in coma lag. Een stuk dat niet naar buiten komt slaat naar binnen, dat kan heel verlammend werken. `Nu is het voorbij met theatermaken', dacht ik even.''

De ommekeer kwam toen Van den Boom er tegen dramaturge Cecile Brommer over begon te vertellen. De beelden bleken springlevend en hechter aaneengesloten dan hij dacht. Het stuk werd opnieuw opgezet, dit keer met een groep acteurs waar Van den Boom eerder mee werkte. Sindsdien verloopt het maakproces voorspoedig. Twee weken voor de première bevat de repetitie al prachtige scènes en wordt de laatste hand gelegd aan de filmopnames. Wat indruk moet maken is de som van het geheel, benadrukt Van den Boom. Er is een meisje aan het sterven aan kanker, maar het gaat niet om haar zieligheid. De muziek, de film op de achtergrond en vooral haar binnenwereld zijn minstens zo belangrijk.

Marie-Louise wordt verliefd op soepsoldaat Wessel. Een gehavende jongen die ze misschien niet had gekozen als ze helemaal gezond was. Maar aangezien ze stervende is en dus niet veel tijd of mogelijkheden heeft, neemt ze genoegen met een tweede keus. ,,Dat vind ik een mooi gegeven, dat iemand zo nuchter met zijn eigen situatie omgaat. Net als het moment dat Silvia jaloers naar Marie-Louise roept: `Dat je binnenkort doodgaat betekent nog niet dat je meer recht op hem hebt!'''

In ziekenhuisjassen, witte gewaden en een panty vol stippeltjes staan de spelers op een kluitje op de speelvloer. Ze rommelen met hun zendmicrofoon, die ze in staat stelt heel zacht te praten. Engel Erna van den Berg draagt onder haar witte vleugelachtige jurk netpanty's met zwart glimmende laarzen. Dat heeft kostuumontwerpster José Huibers speciaal bedacht om de engel niet te zoet te maken.

Dan richt Van den Boom zich tot de spelers. ,,We gaan tot na de soep, waar de sax begint, dat wordt de boog.'' Hij klinkt opeens streng, maant de acteurs tot aandacht, – ,,Even rustig nu'' – zit rechtop en heel intensief naar het toneelbeeld te kijken, dat hij zelf in maquettevorm bouwde. Er staat een groen ziekenhuisbed dat spookachtig oplicht en op de vloer liggen waterbakken, die de filmbeelden op de gehele achterwand reflecteren. Naast het bed zoemt een rode cola-automaat.

Als een dirigent kondigt Van den Boom met beide handen het begin van de repetitie aan. Maaike Jansen is een klein meisje met een kaartenbak vol ezeltjes die het grootste deel van de voorstelling naar de muur staart. Zodra ze begint te praten is haar toon van een ongekende huilerigheid, zó overstuur dat het ook een fantasietje van Marie-Louise zou kunnen zijn.

Van den Boom weet precies hoe de actrice Maaike `moet doen'. Zijn handen dansen mee met haar zinnen, zoals ze meedansen met de zinnen van alle acteurs. Hij veert op, duwt het volume omhoog, laat het weer dalen. ,,Je mag zelf bepalen wanneer je uit je coma weer in het leven komt'', zegt hij tegen Vimala Nijenhuis, die het stervende meisje speelt. ,,Maar het is wel mooi als het tegelijk met de melodie gebeurt'', voegt hij eraan toe.

Als de engel naar voren loopt om Marie-Louise mee te nemen begint ze te krijsen. Ze wil nog niet dood, haar verhaal is nog niet af. Zelfs zonder de juiste soundtrack en afgemonteerde filmbeelden is dat moment adembenemend. Net als het einde, dat nu al mooi genoeg is om de hele voorstelling te doen opgloeien. Op het filmdoek dansen de ouders van Marie-Louise, samen houden ze een mandarijn tussen hun voorhoofd geklemd. Marie-Louise is die mandarijn, zo vertelt ze het publiek, en de mandarijn mag niet op de grond vallen. Maar hij valt toch, rolt naar voren en blijft als een gigantische oranje vlek vooraan liggen. Als een abstract schilderij.

Van den Boom: ,,Dat beeld is zo helder, dat snappen kinderen. Alles wat ik wil zeggen heeft met die simpelheid te maken. Eerst lijkt het eng, zo'n meisje dat doodgaat. Maar als je langer naar haar luistert wordt het gewoon een meisje. Een meisje in een andere wereld, waar kinderen rondlopen met versierde infuusjes. Waar ruimte is voor verliefdheid en ruzies over ezelbriefkaarten. Er staat in die wereld zoveel haaks op elkaar en toch moet het allemaal bij elkaar komen. Daar werk ik nog aan, dat het ook in de voorstelling allemaal samenkomt. Ik wacht op het moment dat ik voel: zo moet het, en nooit meer anders.''

`Marie-L' gaat vanavond (17/12) in première in het Stella Theater, Den Haag. Vanaf 9 jaar. Aldaar t/m 13/2. Tournee t/m 13/3. Inl. (070) 330 7070 of www.stella.nl