Tekstueel balanceren tussen `onderhandelen' en `toetreden'

,,Woordsmederij'' noemt de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Bernard Bot, de tekstuele acrobatiek die diplomaten plegen op te voeren in de eindfase van cruciale onderhandelingen. En Bot kan het weten. Jarenlang was hij `onze eerste man' in den vreemde, waaronder Ankara. Voor zijn pensionering, twee jaar geleden, zwaaide hij de scepter over de Nederlandse permanente vertegenwoordiging bij de Europese Unie in Brussel.

Die ervaring komt Bot dezer dagen als fungerend voorzitter van de Europese Unie goed van pas. Want de finale woordsmederij is dit keer met Turkije wel uitzonderlijk complex.

Hoe pin je een kandidaat-land vast op harde voorwaarden in onderhandelingen wanneer het einddoel niet op voorhand vast mag staan?

Als het alleen aan de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder of de Britse premier Tony Blair zou hebben gelegen, was het voor het Nederlandse voorzitterschgap allemaal niet zo ingewikkeld geweest.

Maar het heeft ook terdege rekening te houden met de uitdrukkelijke wens van verschillende conservatieve regeringen, onder aanvoering van de Oostenrijkse kanselier Wolfgang Schüssel. Die willen het uiteindelijke doel nadrukkelijk open houden, uit vrees voor een automatische koppeling tussen `onderhandelen' en `toetreden'.

Maar dit veronderstelde automatisme, dat onderhandelen altijd tot toetreden zou leiden, is in het rijke uitbreidingsverleden van de Europese Unie al verschillende keren gerelativeerd. Ten aanzien van Groot-Brittannië bijvoorbeeld, dat zijn onderhandelingen over toetreding in de jaren zestig met de toenmalige EEG tot twee keer toe zag sneven door een Frans veto van dezelfde persoon, president Charles de Gaulle.

Of, ander voorbeeld, Noorwegen. Zijn politieke leiders sloten onderhandelingen met Brussel over toetreding twee keer naar alle tevredenheid af. Maar zij zagen hun resultaat beide keren (in 1972 en 1994) door de Noorse kiezers per referendum naar de prullenbak verwezen.

En ook de gang van zaken rond de kandidaten Bulgarije en Roemenië relativeert het gevreesde automatisme. Op basis van tussenrapportages hield de Europese Unie ze buiten de grote oostwaartse uitbreiding van 1 mei dit jaar.