Geen standaard taakstraf van de spijbelrechter

Spijbelaars worden in Twente door een speciale spijbelrechter snel berecht. De meeste spijbelaars gaan na een indringende waarschuwing weer naar school.

De 16-jarige Shota is sportief aangelegd. In het asielzoekerscentrum waar hij woont, stoeit hij geregeld met gewichten, maar de volgende morgen bij het wakker worden heeft hij spierpijn. ,,Dan kan ik niet op de fiets naar school'', zegt hij tegen kinder- en kantonrechter J. Olthof. Die luistert met een strak gezicht naar zijn verklaring.

Van juni tot half oktober is Shota – een gefingeerde naam, op verzoek van de rechter – niet of nauwelijks naar de zmok-school geweest, waarvoor hij zich vandaag tijdens een speciale zitting in de Almelose rechtbank moet verantwoorden. Waarom lukt het de laatste maanden wel, hij zal nu toch ook wel spierpijn hebben, wil Olthof weten. ,,Jazeker, maar nu heb ik een buskaart'', zegt Shota, die zijn moeder en een tolk heeft meegenomen.

Na enig doorvragen geeft hij een meer plausibele reden voor zijn verzuim. Shota wil eigenlijk alleen dingen doen die hij leuk vindt, en de opleiding autotechniek kan hem maar matig boeien. Het is al zijn vierde studierichting in korte tijd. Shota heeft zijn zinnen gezet op een kappersopleiding, maar het ROC accepteert hem alleen als hij zijn huidige school normaal afmaakt. Nu hij met frisse tegenzin besloten heeft dit te doen, kan de zaak volgens hem worden afgedaan.

Maar de rechter denkt daar anders over, evenals de officier van justitie. Besloten wordt dat de jeugdreclassering Shota de komende tijd gaat begeleiden. Over een half jaar moet hij terugkomen. Als hij dan nog keurig naar school gaat, wordt de zaak met een voorwaardelijke boete afgedaan. Zoniet dan volgt er een boete of een taakstraf.

Afgaande op de statistieken is de kans groot dat Shota over een half jaar een voorwaardelijke boete wordt opgelegd. Want van de vijftig spijbelaars die sinds april van dit jaar tijdens speciale zittingen voor de Almelose rechtbank zijn gekomen, gaat 95 procent weer normaal naar school. Slechts in een enkel geval komt het tot een taakstraf of, op verzoek van de kinderbescherming, tot een ondertoezichtstelling waarbij een gezinsvoogd het ouderlijke gezag voor de helft overneemt.

Overtredingen van de leerplichtwet worden in het arrondissement Almelo sneller en met meer aandacht afgehandeld. Voorheen kwam een spijbelgeval op een stapel met andere overtredingen. Het werd na een wachttijd van zeven tot acht maanden standaard afgedaan met een boete of taakstraf. Het effect was gering, erkennen alle betrokkenen.

Naarmate een kind langer verzuimt, wordt het moeilijker om het schoolritme weer op te pakken, terwijl het spijbelen ook een aanzet kan zijn voor andere criminele activiteiten. ,,Ik heb regelmatig spijbelaars voor me gehad die inmiddels voor een ander vergrijp of wegens gedragsproblemen in een jeugdinrichting terecht waren gekomen'', zegt rechter Olthof. Bovendien was de trage afwerking slecht voor de motivatie van de leerplichtambtenaren. Nu er sneller resultaat te zien is, stijgt het aantal aangiftes. Justitie, die ook bij scholen ,,een kentering'' ziet in de aangiftebereidheid, rekent op een verdubbeling van het aantal aangiftes.

Overtredingen van de leerplichtwet worden direct uit de stapel gepikt en binnen een maand na de aangifte ter zitting gebracht. Alle zaken worden in principe door één rechter behandeld – door Olthof die daarmee in Almelo de `spijbelrechter' is.

In de eerste zitting, die een sterk waarschuwend karakter heeft, worden er samen met de hulpverlenende instanties afspraken gemaakt. In de tweede zitting, enkele maanden later, moet blijken of de spijbelaar zich hieraan heeft gehouden. ,,Straffen is niet het echte doel. Het doel is dat het kind weer naar school gaat'', zegt Olthof. Bij alle zittingen zijn de leerplichtambtenaar en vertegenwoordigers van de kinderbescherming en eventueel een gezinsvoogd en de jeugdreclassering aanwezig.

De nieuwe aanpak past in het jeugdbeleid van politie, justitie, kinderbescherming en rechterlijke macht in Twente om bij de eerste uiting van (dreigend) crimineel gedrag direct op te treden. ,,Veelvuldig schoolverzuim is voor ons een signaal dat er wat mis is'', zegt teamleider J. de Vries van de Raad voor de Kinderbescherming. Veel ouders blijken, als ze zich al verzetten tegen het spijbelen van hun kind, moegestreden te zijn. ,,Nu voelen ze zich gesteund in hun strijd'', zegt officier van justitie V. Smink.

,,Zonder ingrijpen rijp voor afglijden, problematische jeugd, moeder pedagogisch niet sterk'', meldt het rapport dat de raad heeft opgemaakt over Gül – eveneens een gefingeerde naam. Gül is een 17-jarig meisje uit Almelo dat veelvuldig is weggebleven van haar vmbo-school. Het vermoeden bestond dat ze tijdens het spijbelen in contact kwam met dealers en loverboys. Tijdens deze tweede zitting blijkt dat het Turkse meisje sinds september weer normaal naar school gaat. ,,Ik heb niet meer gespijbeld'', meldt ze trots.

,,Maar vind je het nu ook leuk op school?'', wil Olthof weten. Gül zegt van wel, ze wil carrière maken als modeontwerpster en volgend jaar met een textielopleiding beginnen. Olthof maakt een grapje over haar felgekleurde spijkerjack en legt haar een voorwaardelijke boete op. ,,Ze was anders zo de prostitutie ingetrokken'', zegt hij als Gül samen met haar moeder de zaal heeft verlaten. Met zijn achtergrond als kinder- en kantonrechter weet Olthof welke maatregelen geschikt zijn om kinderen voor een verder afglijden te behoeden.

Andere arrondissementen hebben belangstelling getoond voor de Twentse aanpak. Hiervoor is wel enig idealisme vereist. Een kantonrechterzaak duurt gemiddeld vijf minuten, en een `spijbelzitting' een kwartier en de jongere komt ook nog een keer terug. Het gevolg is dat Olthof veel in eigen tijd moet doen. Extra financiering zou welkom zijn.