Een Deense rashond

Begin januari verschijnt het eerste deel van een nieuwe vertaling van de verhalen van Anton Tsjechov. Veel korter en treffender dan de vertaling van Charles B. Timmer, die Tsjechov in Nederland beroemd maakte.

Als je het letterlijk uit het Russisch vertaalt staat er: `Uitgeslapen na middageten, Zjilin begint voelen knagingen geweten.' Gefatsoeneerd tot leesbaar Nederlands, zoals vertaler Charles B. Timmer dat in de jaren vijftig deed, ziet deze zin uit Tjechovs verhaal `De familievader' er al veel beter uit: `Als hij uit zijn middagslaapje ontwaakt, begint Zjilin last te krijgen van een knagend geweten.' In 2004 maakt Anne Stoffel er het volgende van: `Na zijn middagdutje krijgt Zjilin gewetenswroeging.' Korter en treffender kan het niet.

Korter en treffender zijn dan ook de steekwoorden waardoor Stoffel en haar medevertalers Aai Prins en Tom Eekman zich sinds vorig jaar lieten leiden bij het maken van een geheel nieuwe vertaling van Anton Tsjechovs verzamelde verhalen voor de vermaarde Russische Bibliotheek van uitgeverij Van Oorschot. Maar is dat echt een reden voor een geheel nieuwe vertaling? ,,De oude vertaling van Charles B. Timmer is bijna op'', zegt Stoffel. ,,Wouter van Oorschot stond voor de keus die te laten herdrukken of een geheel nieuwe vertaling te laten maken. Hij heeft voor het laatste gekozen.''

Een nieuwe vertaling dus, die alle eerdere zal doen vergeten, vooral omdat zij zoveel directer is dan de reeds bestaande. Stoffel bevestigt dat laatste onmiddellijk. ,,Timmer is veel te omslachtig. Neem bijvoorbeeld zijn vertaling van de zin `Pojezd oezje sjol' – `de trein reed'. Hij maakte ervan: `De trein had zich reeds in beweging gezet'. Dat is bijna twee keer zo lang als het origineel. Over dat soort zinnen zei Karel van het Reve altijd dat Timmer weer eens met de peperpot had gestrooid.''

Lastig

Anders dan Tsjechovs heldere en eenvoudige stijl doet vermoeden is zijn werk volgens Stoffel toch lastig te vertalen. ,,Het is vooral moeilijk dezelfde toon te krijgen. Want je wilt zijn helderheid toch ook in het Nederlands overbrengen.'' Het is volgens haar dan ook belangrijk om eerst goed te begrijpen wat er staat en daarna te vertalen wat er staat. Maar juist dat levert regelmatig problemen op. ,,Tsjechovs werk speelt zich af in een wereld die er niet meer is en waar je dus niet naartoe kunt. Moeilijk vertaalbaar zijn bijvoorbeeld woorden die over verschijnselen gaan die niet meer voorkomen, zoals het reizen, dat in Tsjechovs tijd vooral met koetsen en paarden ging. Zo weet ik pas sinds kort dat een `postovaja stantsia' geen `poststation' is maar een `wisselplaats'. En dan komt er bij Tsjechov ook nog `een hond van een Deens ras' voor, met flaporen. Timmer vertaalt dat met `een Deense dog', terwijl die geen flaporen heeft. Ik houd het dus voorlopig op een `Deense rashond'.''

Vol trots laat Stoffel nu haar reddingboei zien: een encyclopedisch woordenboek van het dagelijks leven in de negentiende eeuw dat ze onlangs in Moskou op de kop heeft getikt. ,,Een regenboogkleurige, weet je wat dat is?'' vraagt ze nu. ,,Een honderdroebelbiljet!''

Stoffels 81-jarige medevertaler Tom Eekman, die in 1951 op Tsjechov promoveerde en vierentwintig jaar lang hoogleraar was aan de University of California, was begin jaren vijftig betrokken bij de eerste Tsjechov-vertaling voor de toen net gestarte Russische Bibliotheek. Charles B. Timmer – een houthandelaar die zichzelf in Letland Russisch had geleerd en na de Tweede Wereldoorlog een groot deel van de Russische literatuur in het Nederlands zou vertalen – was de grote inspirator van die dundrukserie. Zodra Eekman in de krant had gelezen dat Van Oorschot onder Timmers leiding een volledige vertaling van Tsjechov wilde uitgeven, schreef hij Timmer een brief waarin hij zijn diensten en die van zijn vakgenoten Karel van het Reve en Jan Meijer aanbood.

,,Timmer was een vriend van uitgever Geert van Oorschot'', zegt Eekman. ,,Samen zijn ze op het idee voor de Russische Bibliotheek gekomen. Van Oorschot zelf was aanvankelijk niet zo Russisch gericht, maar geleidelijk aan werd hij steeds enthousiaster. Na Tsjechov heeft hij toen een aantal jonge vertalers geëngageerd voor de andere Russische klassieken.''

Die jonge vertalers waren voornamelijk (oud)studenten van de Amsterdamse hoogleraar Russische taal en geschiedenis Bruno Becker, een Rus die na de revolutie van 1917 naar Nederland was gevlucht. Voor het eerst in de Nederlandse uitgeverijgeschiedenis werd rechtstreeks uit het Russisch vertaald. ,,Voor de oorlog vertaalde alleen Siegfried van Praag Russische literatuur, maar hij deed dat uit het Duits of met een Duitse vertaling ernaast. Hij was weliswaar met een Russin getrouwd, maar zijn Russisch was toch niet zo goed.''

Net als Stoffel vindt ook Eekman Timmers vertalingen omslachtig. ,,De goedkoopste verklaring is dat hij per regel werd betaald. Maar ik kan me niet voorstellen dat dit een motief voor hem was. Hij vond het gewoon leuk om het zo te doen en wilde er echt `Hollands' van maken door er wat woordjes tussen te gooien die er eigenlijk niet staan. Daar had hij geen morele bezwaren tegen. Zijn vertalingen zijn hier en daar inderdaad ook wat ouderwets. Zo gebruikt hij woorden als `evenwel' en allerlei tussenwerpsels en bijwoorden die je nu niet meer gebruikt. Zelf heb ik geen moeite met die vertalingen, hoor, want ze zijn heel behoorlijk. Als ik een boek lees vind ik het geen bezwaar als het een beetje ouderwets geschreven is. Bovendien is er niet zo'n groot verschil tussen de vertalingen van Timmer en wat wij nu hebben gedaan. Maar Wouter van Oorschot, die een groot Tsjechov-fan is, vond dat er een nieuwe vertaling moest komen in moderner Nederlands.''

Karel van het Reve, de in 1999 overleden vakbroeder van Eekman, was een groot voorstander van het `vertaal wat er staat'-principe. Volgens Eekman kun je volop twijfels hebben over die manier van vertalen. ,,Elke vertaler vertaalt wat er staat, maar het gaat erom hóe je iets vertaalt. Je kunt nooit woord voor woord vertalen wat er staat, want je moet toch iets veranderen, zodat het in de nieuwe taal goed klinkt en goed van stijl is. Van het Reve vond dat Timmer zich te veel had losgemaakt van de oorspronkelijke taal. Op zich is dat een goed uitgangspunt, want je moet er nooit te veel bij fantaseren.''

Bij de nieuwe Tsjechov-vertaling is het natuurlijk de grote vraag hoe je iets met zijn drieën vertaalt, zoals Eekman, Prins en Stoffel hebben gedaan. Ieder een stukje en dan gladstrijken?

,,Nee hoor'', zegt Eekman geruststellend. ,,We deden het in blokken, de een nam de eerste tien verhalen, de ander de volgende, enzovoort. Wel lazen we elkaars werk en kwamen we soms bij elkaar om over vertaalproblemen te praten. Ook hebben we geprobeerd dezelfde terminologie te gebruiken. Voor militaire rangen en functies binnen de rechterlijke macht gebruikt Tsjechov bijvoorbeeld termen die niet meer bestaan. Je moet erop letten dat je die steeds op dezelfde manier vertaalt. Maar over de vertaling van `gymnasia' (gymnasium) zijn we het niet eens. Het Russische gymnasium is namelijk niet te vergelijken met het Nederlandse. Ze gaven er weliswaar Latijn en Grieks, maar de kennis van die talen was zeer marginaal. In Rusland was iedere middelbare school een gymnasium en iedere middelbare scholier een `gymnasist'. Daarom had ik `gymnasist' aanvankelijk met `middelbare scholier' vertaald, maar mijn medevertalers maakten er `gymnasiast' van. We hebben nu besloten om `scholier' te zeggen – `middelbare scholier' was bij nader inzien toch een beetje te stijf en te lang.''

Beneden peil

Als ik opmerk dat er volgens Van het Reve gewoon `gymnasiast' zou moeten staan, zegt Eekman. ,,Daarom is `vertalen wat er staat' ook zo twijfelachtig. Want bij een woord als `gymnasia' dekt de vertaling het begrip niet.''

In de nieuwe, vijfdelige Tsjechov-editie, waarvan in januari het eerste deel verschijnt, staan achtentwintig niet eerder vertaalde verhalen en ook de `misdaadroman' Drama op de jacht. ,,Ze stonden niet in Timmers vertaling, omdat hij zich baseerde op de verzamelde werken die nog tijdens Tsjechovs leven, in 1900, in St. Petersburg verschenen. Uit die editie liet Tsjechov zelf de verhalen weg die hij beneden peil vond. In de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw verschenen er vervolgens twee volledige Sovjet-edities waarin ze wel stonden. Daaruit hebben wij nu een bescheiden keuze gemaakt.''

Eekman vertaalde in de jaren vijftig Tsjechovs correspondentie voor de Russische Bibliotheek, die net als het toneelwerk niet in een nieuwe vertaling verschijnt. ,,Tsjechovs toneel is nogal in, maar aan nieuwe vertalingen is geen behoefte. Toneelregisseurs gebruiken het liefst hun eigen tekstbewerking als ze Tsjechov opvoeren. Ze nemen daarvoor de bestaande vertaling en veranderen daar het een en ander in.''

Anders dan Tolstoj, die schrijft in het klassieke Russisch van de negentiende eeuw, heeft Tsjechov een veel rijker vocabulaire, met veel bargoens erin. Eekman: ,,Tsjechov gebruikt de taal van de boeren en de kleinsteedse burgerij, die termen hanteren die nu zijn uitgestorven. Maar veel van zijn verhalen spelen zich af in het milieu van studenten, kunstenaars of intellectuelen, mensen die in de grote stad leven en een goed vertaalbaar Russisch spreken. Hij is dan ook niet moeilijker te vertalen dan de andere Russische klassieken.''

Anton Tsjechov was volgens Eekman bovenal een modern en tolerant mens. Dat laatste zie je overal terug in Tsjechovs werk, dat leest alsof het gisteren is geschreven. ,,Tsjechov heeft iets algemeen menselijks, iets dat van alle tijden is. Ten eerste kun je om zijn humor nog altijd lachen. Dat is bij veel negentiende-eeuwse humor vaak niet het geval. Hetzelfde geldt voor de serieuze onderwerpen die hij behandelt: het zijn algemeen menselijke verhoudingen en eigenschappen die nu nog net zo goed te waarderen zijn als toen.''

Het eerste deel van de verhalen van Tsjechov verschijnt in januari 2005.

In de Stadsschouwburg in Amsterdam wordt woensdag 22/12, 14u ingegaan op de opvoeringstraditie van Tsjechovs toneelwerk. Op 29/12 lezen schrijvers en acteurs vanaf 12u voor uit Tsjechovs verhalen. Inl. en res.: www.ssba.nl of (020) 6242311.