Verkeersbord met een glimlach in republiek, gebouwd op wind

Eigenlijk heeft de Europese Unie 26 lidstaten. Wie die extra lidstaat wil bezoeken, hoeft slechts een brug over te steken, in hartje Vilnius. Aan de overkant ligt Uzupis, ooit de wijk van dronkaards,verschoppelingen en kunstenaars, tegenwoordig een trotse republiek, met een grondwet, eigen vlaggen (één voor elk jaargetijde), eigen verkeersborden, een volkslied en een president.

Erg presidentieel oogt Romas Lileikis niet. In z'n kloffie, ongeschoren, sigaretje in de mondhoek. Het bruine café vlak na de brug, een voormalig kraakpand, is zijn residentie. Daar ontvangt hij gasten en belegt hij vergaderingen met zijn ministers of met burgers. Lileikis, in het dagelijkse leven filmmaker en liedjesschrijver, is nooit gekozen tot president. Hij was het gewoon op een dag. ,,Mensen begonnen mij zo aan te spreken'', zegt hij. Hoe lang wil hij nog president blijven? ,,Ik stop zodra ik populair ben.''

De Uzupio Res Publika werd zeven jaar geleden, op 1 april 1997, door kunstenaars en wijkbewoners uitgeroepen als antwoord op de verloedering van dit deel van de Litouwse hoofdstad. De hopeloosheid moest worden uitgebannen, de verbeelding moest aan de macht. Nog steeds wordt elk jaar de Dag van de Republiek gevierd, met parades en optredens. Op die dag is er ook een eigen politiemacht op de been, getooid in potsierlijke kostuums, die bij de brug het verkeer regelt en paspoorten stempelt. Wie geen paspoort bij zich heeft, krijgt een stempel op de blote buik.

De verkeersborden in Uzupis dragen de lokale filosofie uit. Op een van de borden staat een glimlach, op een ander de Mona Lisa. Blijf lachen, koester het mysterie! Het symbool van de republiek is een open hand met een groot gat. ,,Een gat in je hand is een groot goed'', zegt Lileikis.

Het gemeentebestuur van Vilnius kon eerst niet lachen om de separatistische beweging in één van zijn wijken. Het overwoog zelfs even om de politie er op af te sturen, maar wilde uiteindelijk het ludieke karakter van de republiek wel inzien. Bovendien bleek het een zinnig initiatief: dankzij de republiek en haar feestdagen, festivals en andere eigenaardigheden is Uzupis als woonwijk weer aantrekkelijk geworden. Het wijkje zit ingeklemd in de oksel van een pittoresk riviertje en ligt op een heuvel, met uitzicht op Vilnius.

De republiek heeft officieel géén inwonertal, maar er wonen naar schatting zo'n tweeduizend mensen, onder wie de huidige burgemeester van Vilnius, Arturas Zuokas. Zuokas is een vreemde eend in de kunstenaarsrepubliek. Hij is een voormalige ondernemer die onder meer de eerste McDonald's naar Vilnius haalde. Zuokas ontdekte het troosteloze wijkje bij toeval tijdens het joggen, raakte gefascineerd door het bohémien-sfeertje en besloot er te gaan wonen. Later probeerde hij als burgemeester de creatieve geest van Uzupis over te brengen naar de rest van Vilnius. Zo kwam hij met een oranje-fietsenplan, dat als alle fietsplannen in de historie mislukte. Maar zijn naam als excentrieke burgemeester was gevestigd.

Uzupis is tegenwoordig zo `in' dat pasgetrouwde stelletjes zich er laten fotograferen, meestal voor het standbeeld op centrale plein, een pilaar met een engel, gemaakt door een lokale kunstenaar. ,,De engel staat symbool voor onze verbinding met het hogere'', zegt Lileikis, die daar niet per se God mee bedoelt, maar alles wat een mens boven zichzelf doet uitstijgen. ,,In Uzupis ligt bij de rivier het laagste punt van Vilnius en bovenop de heuvel het hoogste.'' De populariteit van de wijk heeft ook een keerzijde. Steeds meer yuppen laten hun oog vallen op de vaak vervallen, maar in potentie prachtige pandjes van Uzupis, waarvan de prijzen inmiddels omhoog zijn geschoten. De oorspronkelijke bewoners trekken weg.

President Lileikis haalt een papiertje tevoorschijn met 41 zinnetjes. ,,Onze grondwet'', zegt hij. Artikel 3: eenieder mag sterven, maar dit is geen verplichting. Artikel 8: eenieder mag onverdienstelijk en onbekend te zijn. Artikel 12: een hond mag een hond zijn. Artikel 22: niemand heeft het patent op de eeuwigheid. Artikel 27: eenieder zal zijn naam onthouden. Artikelen 39, 40 en 41: verover niet, vecht niet terug, geef je nooit gewonnen.

Na zeven jaar staan de beginselen van de republiek meer dan ooit onder druk, zegt Lileikis. Allereerst is de wereld in de greep van het geld. ,,Vilnius is een marktplaats geworden.'' Wat gegeneerd geeft de president toe dat hij daar zelf, in een heel ver verleden, een steentje aan heeft bijgedragen. Lileikis wordt in Litouwen wel de peetvader van de tv-commercials genoemd, omdat hij begin jaren negentig met eenvoudige middelen 's lands eerste reclamefilmpjes voor tandpasta regisseerde.

Daarnaast, zo vervolgt de president, is de wereld in de greep van de angst. Angst voor terroristen, voor immigranten, voor Turkije. ,,In Uzupis zijn we niet bang voor andere mensen en niet voor onszelf. Onze Republiek is niet op angst gebouwd, maar op licht, en op de wind.'' Populisme is aan de inwoners van Uzupis niet besteed. Helaas rukken elders in de wereld de grote woorden op. Lileikis: ,,Daar was het communisme ook op gebaseerd. Op grote woorden.''