Tien gouden regels voor Turkije en de EU

Het succes van de relaties tussen de EU en Turkije is eerder toe te schrijven aan geluk dan aan wijsheid, meent Charles Grant. Nu is strategisch denken vereist.

Het begin van de onderhandelingen over de Turkse toetreding tot de Europese Unie zal een lakmoesproef worden voor de Europese ambities op het terrein van de buitenlandse politiek. De EU heeft in Turkije op ongekende schaal `zachte drang' weten uit te oefenen – en dat in een sterk nationalistisch, trots land.

De Verenigde Staten kunnen zich er niet op beroemen dat enig land ooit zozeer zijn normen heeft aanvaard en zijn beleidsvoorkeuren heeft gevolgd als Turkije dat bij de EU heeft gedaan. De relatie van de EU met Turkije is een groot succesverhaal van de Europees buitenlandse politiek.

Maar dit succes is veeleer toe te schrijven aan geluk dan aan beleid. De EU heeft Turkije als kandidaatlid geaccepteerd in een vlaag van verstrooidheid, niet als onderdeel van een coherente strategie.

De EU-leiders en hun kiezers staan merendeels niet te springen bij de gedachte dat Turkije lid van de EU wordt en tal van vooraanstaande politici zijn er openlijk tegen. Toch doet de EU al meer dan veertig jaar allerlei halfhartige beloften die haar uiteindelijk zullen dwingen Turkije toe te laten.

Morgen besluiten de Europese regeringsleiders of de onderhandelingen met Turkije worden geopend. Vermoedelijk zal worden overeengekomen besprekingen over de toetreding te beginnen, maar wel met tegenzin en grote reserves.

De EU-leiders zouden eens strategisch moeten gaan denken en niet alleen met onderhandelingen moeten instemmen, omdat ze geen serieus alternatief kunnen bedenken. Turkije is het grootste en strategisch belangrijkste land dat ooit het lidmaatschap heeft aangevraagd. Het is een waardevolle partner voor de EU in het Zwarte-Zeegebied en het Midden-Oosten. Telkens als de EU nieuwe voorwaarden heeft gesteld om onderhandelingen te beginnen, heeft Turkije daaraan voldaan. De huidige regering in Ankara heeft zwaar omstreden hervormingen van de Turkse staat doorgedrukt om aan de toetredingseisen van de EU tegemoet te komen.

De Turkse lidmaatschapsaspiraties worden alom gezien als een bedreiging voor de Europese integratie, maar eigenlijk bieden ze de EU een verbazingwekkende kans. Met zijn militaire slagkracht en zijn centrale ligging tussen Europa en het Midden-Oosten zou Turkije de Europese `puissance' kunnen helpen scheppen die zo wordt gewenst in Frankrijk.

Om in de komende jaren van onderhandelingen te slagen, zouden de EU en Turkije tien gouden regels moeten volgen:

Regels voor Turkije

1. Bewijs de EU dat Turkije bereid en in staat is te doen wat nodig is om een lidstaat te worden. De beste manier om sceptische lidstaten te overtuigen is zorg te dragen voor een consequente uitvoering van de maatregelen die met de EU worden afgesproken.

Dat zal een moeizaam proces worden, omdat het over heel Turkije uitgebreide veranderingen vergt – op politiebureaus, op scholen en bij de lokale overheid.

2. Overtuig het Europese publiek, niet alleen de Commissie en de regeringshoofden. Weliswaar zal de Commissie de onderhandelingen voeren, maar de uiteindelijke toetreding van Turkije hangt af van de lidstaten en hun binnenlandse politiek. De Turkse regering moet de hele rataplan van opiniemakers in de EU ervan overtuigen dat het land als lidstaat op een dag een aanwinst kan zijn. De EU-uitbreiding naar het oosten stond hoofdzakelijk onder leiding van de elite en geen enkele lidstaat heeft daarover een referendum gehouden. Maar de Turkse toetreding dient te worden aanvaard door het Europese publiek.

3. Vraag de VS stiekem de EU niet in het openbaar op te roepen om Turkije toe te laten. Zulke oproepen werken uiterst averechts en leiden in de meest sceptische lidstaten tot vijandigheid. Zoals president Chirac in juni opmerkte, is een oproep van de Amerikaanse president aan de EU om Turkije toe te laten net zoiets als wanneer Frankrijk de VS vertelt hoe ze hun betrekkingen met Mexico moeten aanpakken.

4. Leer de Turkse elite in politiek en bedrijfsleven op welke schaal veranderingen nodig zullen zijn om te voldoen aan de toetredingseisen van de EU. De voorstanders van toetreding zijn zich er veelal niet van bewust hoe grondig de EU-vereisten de politieke instellingen en economie van Turkije zullen veranderen. Ze zullen heel wat minder enthousiast worden als ze gaan beseffen dat de toetreding tot de EU Turkije tot impopulaire zaken zal dwingen zoals het snijden in de staatssubsidies aan noodlijdende bedrijfstakken, het opleggen van strengere hygiëne-eisen aan zijn voedselproducenten en het overnemen van de dure milieuregels van de EU. Economische belangengroepen zullen zich luidkeels gaan beklagen als de volle prijs van het EU-lidmaatschap duidelijker wordt, dus moet de Turkse regering een openhartiger discussie beginnen over de totale kosten en voordelen.

5. Maak het Turkse publiek bewust van het vermoedelijke tijdschema. Een reeks regeringen zal een consequente strategie moeten volgen om aan de vele eisen van de EU te voldoen. Deze strategie kan alleen politiek levensvatbaar zijn, als het publiek van de ene verkiezing op de andere een tastbare vooruitgang kan zien.

Regels voor de EU

1. Zie de lidmaatschapsaspiraties van Turkije als een strategische kans, niet als een bedreiging van de Europese identiteit. Deze identiteitskwesties spelen al, en ze verdwijnen niet door de onderhandelingen over de toetreding uit te stellen.

2. Erken hoe ver Turkije al gekomen is. Het is een land dat de afgelopen halve eeuw vier militaire staatsgrepen heeft beleefd, maar dat nu naar hervormingen streeft die voorheen ondenkbaar waren. De huidige regering heeft niet alleen laten zien dat ze vastbesloten is Turkije zodanig te veranderen dat het geschikt is voor het lidmaatschap, maar ook dat ze daartoe het vermogen heeft.

3. Werk aan hervormingen waardoor de EU in staat zal zijn Turkije als lid op te nemen. Tal van deze veranderingen zijn hoe dan ook nodig – zoals een hervorming van het landbouwbeleid en de regionale steunverlening – en andere zullen de Unie worden opgedrongen door de bestaande leden – zoals soepeler integratienormen.

4. Maak de voorwaarden voor het lidmaatschap zeer duidelijk. De criteria voor toetreding tot de EU zijn nogal algemeen en vaag. In het geval van de Midden- en Oost-Europese kandidaten was dit niet zo'n belangrijk probleem, omdat deze landen kleiner waren en ze met elkaar wedijverden om aan de voorwaarden te voldoen. Maar Turkije zal gedetailleerder richtlijnen nodig hebben, omdat het een groot land is en langer in onderhandelingen verwikkeld zal zijn.

5. Begin met de voorbereiding van de publieke opinie. Het ergste zou zijn als tien jaar moeizaam onderhandelen resulteert in een toetredingsverdrag dat uiteindelijk als gevolg van verzet onder het volk door één of meer lidstaten wordt verworpen.

Charles Grant is verbonden aan het Centre for European Reform in Londen. Dit artikel verscheen eerder in het Franse blad `Les Échos'.