`Bosporus over met granieten garanties'

In opmerkelijke eensgezindheid beschuldigden VVD en PvdA gisteren in het Turkije-debat in de Tweede Kamer het CDA in alle toonaarden van wankelmoedigheid en koude voeten.

,,Het is niet genoeg'', zei CDA-Europawoordvoerder Van Dijk in de Tweede Kamer, sprekend over de mate waarin Turkije voldoet aan de politieke criteria voor toetreding tot de Europese Unie, zodat de Europese top in Brussel vandaag en morgen over de start van onderhandelingen met Ankara kan beslissen.

Met nadruk luchtig glimlachend nam premier Balkenende de boodschap in ontvangst tijdens het overleg in de Kamer: zijn eigen CDA deelt geenszins de indruk van de premier, dat Turkije zozeer zijn best heeft gedaan, dat er een datum voor het begin van onderhandelingen kan worden vastgesteld. Helemaal een verrassing was het niet: ook CDA-fractievoorzitter Verhagen had zaterdag in de Volkskrant al laten weten dat Turkije op het gebied van mensenrechten, het tegengaan van marteling en het intimideren van christelijke gelovigen ernstig tekortschoot.

Niet dat het CDA een vierkant `neen' uitspreekt tegen het voornemen van de premier om als voorzitter van de EU de komende dagen op de Eurotop inzake Turkije tot een positief besluit te komen. ,,We zullen zien wat er uitkomt'', zegt Van Dijk na afloop van het stormachtig verlopen Kameroverleg, waarin VVD en PvdA het CDA in alle toonaarden van koude voeten en wankelmoedigheid beschuldigden.

Als aan de CDA-verlangens voor een reeks van concrete maatregelen – op het gebied van de mensenrechten en de godsdienstvrijheid met name – niet wordt voldaan, ,,dan zullen wij het resultaat van de top niet met gejuich onthalen'', zegt Van Dijk. Wat bedoelt hij daar mee? ,,Dan rijst de vraag of Turkije wel volwaardig lid van de EU moet worden.'' Ook dit dreigement gaat rechtstreeks in tegen het voornemen van Den Haag om in de onderhandelingen koers te zetten naar een volwaardig Turks lidmaatschap.

,,Bolkesteintje spelen'', noemt PvdA-Europawoordvoerder Timmermans de houding van het CDA. Hij verwijst daarmee naar de voormalige VVD-leider en eurocommissaris, die gisteren in een Duits kranteninterview liet weten nog steeds tegen een Turks EU-lidmaatschap te zijn, en in 1997 eens heeft gezegd dat een Turks lidmaatschap ,,het einde van de Unie'' zou betekenen. De PvdA placht de VVD-leider van goedkoop anti-Europeanisme te beschuldigen, omdat ook Bolkestein wel wist dat zijn `verzet' geen kans maakte. Een dergelijk verwijt richtte Timmermans gisteren aan het adres van het CDA.

Anno 2004 is de VVD in de Tweede Kamer echter een warm voorstander van het openen van onderhandelingen met Turkije. ,,Als we de Bosporus oversteken met de EU, dan vooral niet met slappe knieën, en wel met granieten garanties dat Turkije op het moment van toetreding aan de politieke criteria voldoet'', zegt VVD-Europawoordvoerder Van Baalen.

VVD en PvdA hebben er in een vroeg stadium al voor gezorgd dat Balkenende zich dan misschien niet door zijn eigen CDA, maar wel door een Kamermeerderheid gesteund wist. In november al dienden zij de motie Van Baalen-Timmermans in, die door een ruime Kamermeerderheid gesteund werd (maar niet door het CDA) en die de regering in feite het groene licht gaf om de onderhandelingen met Turkije na te streven.

Voor wat de PvdA betreft, hoeft dat geen verbazing te wekken. In maart van dit jaar al noemde PvdA-leider Wouter Bos een Turks lidmaatschap een ,,nieuwe pijler'' onder de EU. Dat standpunt is bij de PvdA niet meer veranderd, hoewel er – volgens Timmermans – vanuit de achterban van de partij over de wenselijkheid van een Turks lidmaatschap ,,gemengde signalen'' kwamen.

Opvallender is de geestdrift van de VVD voor onderhandelingen met Ankara. Waar bij eerdere, soortgelijke gelegenheden de VVD de eurokritische-, in de ogen van tegenstanders eurosceptische kaart leek te spelen, is daarvan nu geen sprake meer.

Deze ontwikkeling is van de laatste maanden. In het recente verleden klaagde de VVD in de Tweede Kamer nog ten aanzien van de uitbreiding van de EU met tien landen ineens, en de Europese Grondwet, dat de Europese politiek de neiging had de nationale parlementen voor voldongen feiten te stellen. In september vorig jaar nog sprak de partijraad van de VVD zich principieel tegen een Turks lidmaatschap uit.

Sindsdien heeft echter de krachtige pro-Europalobby in de partij, onder wie bijvoorbeeld Europees coördinator terrorismebestrijding Gijs de Vries, maar ook fractievoorzitter Van Aartsen, de richting weten om te buigen.

De Europa-enthousiaste houding van de VVD nu vertoont en aantal schoonheidsfoutjes. Ten eerste is er het weggelopen en in de peilingen zeer succesvolle VVD-Kamerlid Wilders, die heeft aangekondigd van zijn afkeer van een Turks EU-lidmaatschap een campagnepunt te willen maken.

Ook binnen de VVD is niet alles koek en ei. Zo stemden de vier VVD'ers in het Europarlement gisteren eensgezind tegen het openen van onderhandelingen met Ankara - op grond van het soort argumenten dat vroeger ook van de VVD in de Tweede Kamer werd gehoord. ,,Ik vind het bezwaarlijk dat de Unie zich niet houdt aan eerder gemaakte afspraken'', aldus europarlementariër Jeanine Hennis-Plasschaert. In haar visie is afgesproken dat Turkije moet voldoen aan de criteria, voordat onderhandelingen kunnen worden geopend, en is het niet voldoende dat – zoals het Nederlands voorzitterschap in de deze week bekend geworden concept-conclusies voor de Europese top vaststelt – er ,,aanzienlijke vooruitgang is geboekt''. Hennis-Plasschaert: ,,Nu gebeurt hetzelfde als bij de vorige uitbreidingsronde van de EU, waardoor de toch al broze legitimiteit van de EU verder wordt ondergraven''.

Van Baalen verwerpt dat argument. Naar zijn zeggen is het volledige voldoen aan de criteria geen realistische eis aan Turkije, en bovendien valt zijn eigen verzet tegen de uitbreiding met tien staten ineens vorig jaar, op grond van een naar zijn oordeel bedenkelijk onderhandelingsresultaat, niet te vergelijken met de beslissing over de start van onderhandelingen met Turkije nú.

Tegen de tijd van daadwerkelijke toetreding zal Turkije natuurlijk wél volledig aan de politieke kriteria moeten voldoen, zegt Van Baalen. Als het de verkeerde kant opgaat met de ontwikkeling van Turkije kunnen de onderhandelingen worden afgebroken, of het land een lidmaatschap worden onthouden. Of het daar te zijner tijd écht van komt? ,,Nu ja, het zal er natuurlijk wel van afhangen of de Balkenende's van de toekomst een rechte rug hebben'', geeft de VVD-Europawoordvoerder toe.