Eindsprint voorzitter in kwestie-Turkije

Premier Balkenende zette gisteren als fungerend voorzitter van de Europese Unie het slotoffensief in om de laatste plooien rond de kwestie-Turkije glad te strijken.

Met hoge snelheid scheert de auto van premier Jan Peter Balkenende onder begeleiding van motoragenten rakelings langs de onafzienbare Parijse files in de avondspits. De premier merkt het nauwelijks omdat hij na zijn gesprek met de Franse president Jacques Chirac koortsachtig telefoneert.

Nog slechts drie dagen resten om overeenstemming te bereiken over het belangrijkste en meest omstreden besluit van het bijna afgelopen Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie. Kan de EU onderhandelingen openen met Turkije over een volledig lidmaatschap en, zo ja, wanneer en onder welke voorwaarden?

Terwijl minister Bernard Bot (Buitenlandse Zaken) met zijn EU-collega's in Brussel onderhandelt, zet ook Balkenende met een reis naar Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk een slotoffensief in om de laatste plooien glad te strijken.

Dát er onderhandeld gaat worden staat intussen wel vast. Ook Balkenende doet daar niet al te geheimzinnig meer over. ,,De kans daarop is behoorlijk groot'', erkent hij 's avonds in het vliegtuig onder het genot van een glas bier, halverwege Parijs en Wenen. Maar over datum en voorwaarden wil hij niets kwijt. En hij niet alleen. Ook de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder verklaart op de persconferentie in zijn Berlijnse bondskanselarij dat hij daar niets over kan en wil zeggen.

Schröder, anders vaak goed voor een kwinkslag, maakt overigens een norse indruk. Die stuursheid lijkt samen te hangen met het feit dat de christen-democratische oppositie in zijn land afgelopen weekeinde heeft besloten de Turkse kwestie tot een verkiezingsthema uit te roepen. Dat was onprettig nieuws voor de kanselier, die zelf de Turken op termijn graag ziet toetreden. Uit recente peilingen blijkt immers dat 55 procent van de Duitsers tegen Turkse toetreding is. Op een vraag hierover antwoordt de kanselier op ijzige toon dat het niet zijn gewoonte is op elke uitlating van de oppositie te reageren. Daarna doet hij Balkenende met gezwinde spoed uitgeleide en na een vluchtige handdruk beent hij terug naar zijn kamer.

Een lastiger horde nog vormt het Elysée, het paleis van Chirac. Ruim anderhalf uur spreekt Balkenende met Chirac, die zich al eerder voor opening van de onderhandelingen met Ankara heeft uitgesproken. Ook Chirac verkeert echter in verlegenheid, omdat volgens een recente peiling in dagblad Le Figaro 67 procent van de Fransen gekant is tegen een Turkse toetreding. Van de aanhangers van zijn eigen partij, de UMP, geldt dat zelfs voor 71 procent.

Balkenende bevestigt naderhand dat de peiling ter sprake is gekomen. ,,De regeringen van de lidstaten moeten altijd rekening houden met de gevoelens van de bevolking'', aldus de premier. Hij wijst er overigens op dat uit hetzelfde onderzoek merkwaardigerwijs naar voren komt dat 54 procent van de ondervraagden wel degelijk voor het starten van onderhandelingen is. ,,Natuurlijk moeten we rekening houden met de gevoelens van de bevolking'', aldus Balkenende. ,,Maar waar gaat het nu om? Het gaat nu over de vraag of we onderhandelingen moeten openen, niet over een Turks lidmaatschap.''

Hoewel hij zich niet verwaardigt de met Balkenende meereizende journalisten toe te spreken, is bekend dat Chirac graag zo laat mogelijk begint met de onderhandelingen. Vrij algemeen wordt er echter van uitgegaan dat ook de Fransen zich uiteindelijk neerleggen bij het begin van onderhandelingen in de herfst van 2005. Andere landen, met name het Verenigd Koninkrijk, willen het immers juist eerder. Oktober lijkt dus een redelijk compromis. Chirac zwijgt, aldus Balkenende, over de gisteren in Brussel door zijn minister van Buitenlandse Zaken ingebrachte `Armeense genocide'.

Het lastigst wordt het volgens Balkenende om een goede formulering te vinden voor het zogeheten open einde van de onderhandelingen. Dit betekent dat Turkije ook na het begin van de onderhandelingen niet per definitie is verzekerd van een volledig lidmaatschap. Dat is alleen het geval als het aan alle eerder vastgelegde voorwaarden voldoet. Van belang acht Balkenende, en trouwens ook Schröder, dat de Turken fair worden behandeld.

De slotetappe brengt Balkenende vanmorgen bij de Oostenrijkse kanselier Wolfgang Schüssel. Deze is weliswaar een christen-democratische geestverwant, maar hij staat veel kritischer tegenover Turkije dan Balkenende. Noch de Oostenrijkse bevolking, noch de conservatieve regering voelt voor een Turks lidmaatschap. Schüssel prefereert een `bevoorrecht partnerschap' tussen Brussel en Ankara. De Europese christen-democraten (EVP) hebben hem verzocht dat standpunt nog eens aan de EU-voorzitter over te brengen.

Balkenende moet in Wenen flink masseren. ,,We hebben gekeken waar de moeilijkheden zitten'', zegt hij op de terugweg in het vliegtuig. Hij noemt de kanselier ,,coöperatief'', al heeft Schüssel wel gewezen op de moeilijke binnenlands-politieke situatie. Naar verwachting zullen de Oostenrijkers niet al te veel dwarsliggen. Niet uit sympathie voor Balkenende, maar veeleer om hun verbeterde relatie met Duitsland en de goede eigen positie op de Balkan niet op het spel te zetten.

De echte slotonderhandelingen zullen volgens Balkenende in de nacht van donderdag op vrijdag tijdens de Europese top in Brussel, waar het Turkije-besluit moet vallen, beginnen. ,,Het is mogelijk dat de hoofdrolspelers hun kaarten nog tegen de borst hebben gehouden. Dat sluit ik niet uit. Dit Turkije-besluit gaat niet vanzelf. Dat wisten we van tevoren.''