`De weg Hofmans is de weg van God af' (Gerectificeerd)

Het Nationaal Archief maakte vanochtend de stukken van de oud-premiers Gerbrandy en Beel over de affaire Greet Hofmans openbaar.

,,Mejuffrouw Hofmans, de heer Kaiser, de heer Van Heeckeren en anderen, die zich rond eerstgenoemde scharen, menen dat door deze vrouw hun contact met God Zelf is gelegd. Maar dat is niet waar. Daarom zijn de figuren uit de kring van Mejuffrouw Hofmans – hoe bewust zij handelen, weet ik niet – uw vrienden niet meer, maar in wezen Uw belagers. De weg Hofmans is de weg van God af, de weg van vernieling.'

Aldus Pieter Sjoerds Gerbrandy op 4 september 1956 in een `strikt persoonlijke' brief aan Hare Majesteit Koningin Juliana. Oud-premier Gerbrandy was lid van het driemanschap onder voorzitterschap van KVP-voorman Beel, dat twee weken eerder een rapport had afgeleverd over de zaak-Hofmans. Met zijn brief wil Gerbrandy, na beëindiging van zijn taak, alsnog ,,een strikt persoonlijk woord tot Uwe Majesteit' richten.

De gereformeerde Gerbrandy toont zich zeer bezorgd over de religieuze oriëntatie die Juliana onder invloed van gebedsgenezeres Greet Hofmans heeft gekozen. Hofmans' mystieke en vrijmoedige ideeën brengen niets dan onheil, vreest Gerbandy. ,,Het is mij een bitterheid des geestes te ontdekken, hoe groot de zuigkracht is van deze destructieve kracht.' Gerbrandy betreurt dat Juliana nog niet volledig met Hofmans heeft gebroken, zoals haar wel is aanbevolen. Hofmans bleef in de omgeving van Paleis Soestdijk wonen, volgens een Engelse krant van begin september 1956 in een ,,caravan home, five minutes bicycle ride from the royal palace'. Hij besluit zijn brief met een hartenkreet: ,,Majesteit, breng, in Christelijk geloof, het offer voor Uw volk niet ten halve maar geheel!'

De brief van Gerbrandy aan Juliana is een van de stukken uit het Hofmans-dossier uit Gerbrandy's persoonlijke archief, dat sinds vanochtend openbaar is. Het overlijden van prins Bernhard heeft een einde gemaakt aan de openbaarheidsbeperkingen die geldig waren voor stukken uit zes archieven in het Nationaal Archief in Den Haag. Volgens de Archiefwet hadden de stukken onmiddellijk na de dood van Bernhard openbaar moeten worden. Het Nationaal Archief besloot echter uit piëteit om te wachten tot na de bijzetting van de overledene. Ook zijn de stukken vooraf bekeken op mogelijke inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van nog levende personen. Op een aantal pagina's zijn om die reden stukken tekst onzichtbaar gemaakt. [Vervolg ARCHIEF: pagina 3]

ARCHIEF

Minsiter wilde aftreden Juliana

[Vervolg van pagina 1] Om 9.00 vanochtend schaarde een batterij televisiecamera's zich rond Lambert Giebels, biograaf van oud-premier Beel. Gretig bladert hij door de originelen die Jan Kompagnie, hoofd van de studiezaal neerlegt.

Of Giebels het niet jammer vindt dat de touwtjes al van de stukken zijn gehaald, vraagt iemand vanachter een camera. Nee, het is niet zo belangrijk wie de touwtjes van de stukken haalt, antwoordt Giebels. Als de stukken maar beschikbaar zijn. Giebels prijst de inzet van de medewerkers van het Nationaal Archief, die van alle vrijgekomen stukken kopieën hebben gemaakt om aan het twintigtal belangstellenden uit te kunnen delen. Hopelijk strekt deze openbaarheid zich ook nog eens uit tot het Koninklijk Huisarchief, zegt Giebels. Met uitzondering van René Zwaap zijn er geen andere bekende Koninklijk Huis-vorsers aanwezig.Het gemeenschappelijke element in de tot nu toe gesloten archiefstukken is Greet Hofmans. De vrouw die in 1948 door Bernhard naar Soestdijk werd gehaald in de hoop dat zij iets zou kunnen doen aan de oogkwaal van prinses Marijke, groeide in de navolgende jaren uit tot het brandpunt van een ernstige huwelijkscrisis tussen Bernhard en Juliana. Een crisis met staatsrechtelijke gevolgen omdat Juliana naar verluidt dreigde met aftreden.

Uit de stukken blijkt dat niet alleen Soestdijk verdeeld was in pro- en contra Hofmanskampen. Ook het kabinet-Drees was verdeeld. In een toelichting van C.W.L. Fock, secretaris-generaal op het ministerie van Algemene Zaken en vertrouweling van Drees, op de stukken die hij in februari 1978 ter bewaring gaf aan het archief, schrijft Fock dat ,,sommige leden van de Ministerraad er ernstig over gedacht hebben' om Juliana uit de ouderlijke macht te doen ontzetten. ,,Hetgeen vanzelfsprekend troonafstand zou hebben meegebracht; ook is gedacht aan een ontoerekeningsvatbaarheidverklaring van de Koningin.'

Fock schrijft in dezelfde passage dat minister Beyen van Buitenlandse zaken – samen met Luns – het aftreden van Juliana op het oog had, gevolgd door een troonsbestijging van Beatrix. Uit andere stukken blijkt dat Juliana niets moest hebben van Beyen, en hem zeer kwalijk nam dat hij in een vroeg stadium een gesprek had georganiseerd met buitenlandse journalisten die de crisis op Soestdijk op het spoor waren gekomen.

Na zijn vertrek als minister van Buitenlandse Zaken werd Beyen door de regering voorgedragen om ambassadeur in Parijs te worden. De benoeming liet echter ,,zeer lang' op zich wachten. ,,Het is Mr. J.M.A.H. Luns met grote moeite gelukt de steeds weigerende majesteit tot tekening van het Koninklijk Besluit te bewegen.' Uit Focks dagboek uit 1956 blijkt dat het kabinet zeer druk is geweest om de publicitaire schade voor het Koningshuis, veroorzaakt door Engelse en Duitse journalisten, zoveel mogelijk te beperken.

En dan is er de mysterieuze `Jacky', die in de Gerbrandy-stukken meermaals opduikt. De handgeschreven notulen van Gerbrandy bevatten een lijstje met vijf namen, waaronder Bernhards Engels vriendin Lady Ann Orr Lewis. Bovenaan het lijstje staat Jacky. Elders wordt ze door Gerbrandy omschreven als ,,een slanke, donkere, niet bijzonder knappe vrouw, vrij veel geld (Jaguar-auto)'.

Rectificatie

Archief Beel

De archiefstukken die gisteren werden vrijgegeven over de Greet Hofmans-affaire zijn niet afkomstig uit archieven van oud-premier Beel, zoals vermeld in de intro van het artikel `De weg Hofmans is de weg van God af' (14 december, pagina 1) en door Jan Bank in het artikel Historici: nu moeten de archieven open (pagina 3).