De kluit is uit

De kerstboom is gevoelig voor trends. Nu is de Nordmann populair, maar telers werken al aan de volgende modes: de Donald Duck-kerstboom en de boom die opgroeit in een pot.

Gerrit Tessemaker zet dit jaar Nederlands populairste kerstboom in zijn kamer, de Nordmann. ,,Die oogt mooi vol. En hij verliest amper naalden, dus je hebt geen troep in je woonkamer'', zegt hij. Betaald voor de boom heeft hij niet. Deze Nordmann komt van zijn eigen land. Tessemaker is namelijk een van 's lands grootste kerstboomkwekers. Bij Heerde, onder de rook van Zwolle, heeft hij samen met partner Evert Riphagen een kwekerij die allerlei soorten kerstbomen verkoopt. Het is topdrukte bij het bedrijf. Overal staan en liggen bomen, sommige verpakt in netten. Heftrucks rijden af en aan, en laden vrachtwagens. ,,Mijn klanten willen de bomenverkoop meteen na Sinterklaas beginnen. Daarom is het nu zo'n circus.''

In Nederland hoort de kerstboom sinds begin vorige eeuw bij het Kerstfeest (zie kader). Decennialang werd met name de fijnspar (Picea abies) de huiskamers ingesleept. Maar de moderne consument wil wat te kiezen hebben. Sinds een jaar of twintig is er meer variatie. De ietwat blauwige Servische spar (P. omorica) diende zich aan. Daarna de nog wat blauwere blauwspar (P. pungens glauca). Voor de kleinbehuisden zijn er de conica-varianten, ook wel minikerstbomen genoemd. En voor degenen die geur op prijs stellen zijn de nobilis (Abies procera) en de koreana (A. koreana) op de markt gebracht. Ze ruiken licht naar hars. ,,Wrijf maar eens'', zegt Tessemaker, die een takje van een nobilis afrukt en dat overhandigt. ,,En nu ruiken. Alsof je in het bos staat, toch?''

Veruit de meest populaire boom van het moment is de Nordmann (A. nordmannia). De boom groeide oorspronkelijk in de buurt van de Baltische Zee, maar wordt inmiddels in tal van landen geteelde, zoals Denemarken en Duitsland. Ook de blauwspar is nog steeds gewild. Maar de traditionele fijnspar verliest al jaren marktaandeel. Hoewel hij in het oosten van het land nog steeds goed loopt, aldus Tessemaker. ,,Hier willen ze geen euro te veel voor een boom uitgeven'', zegt hij nuchter.

Ook de kluit verliest aan populariteit. ,,De kluit is uit'', zegt Tessemaker, die zijn bomen bijna allemaal in pot verkoopt. Maar ook de belangstelling voor de pot lijkt alweer tanende. Tenminste, dat zegt onderzoek van het Productschap Tuinbouw. In 2003 kocht 47 procent (van de 590 ondervraagden) een boom met pot of kluit. Het jaar daarvoor was dat acht procent meer. De daling kwam onder meer ten goede aan de verkoop van afgezaagde bomen. Die steeg. Dat heeft met het Nordmann-effect te maken, meent Jan Hakkenbrak, hoofd inkoop `levende kerstbomen' bij tuincentrum Intratuin. De Nordmann behoudt zijn naalden, ook als hij afgezaagd wordt. ,,Die boom scheidt wat hars uit als je hem afzaagt. Daardoor plakken de naalden aan de takken'', zegt Hakkenbrak. Bovendien heeft de boom brede, platte naalden. ,,Dus als er al naalden afvallen, blijven ze op het tapijt liggen en kun je ze makkelijk wegzuigen.''

Uit het onderzoek blijkt dat een toenemend aantal mensen de kerstboom in een tuincentrum koopt. In 1998 was dat 30 procent, vorig jaar 42 procent. Dat is vooral ten koste gegaan van de straatverkoop, en de verkoop bij de bloemist. Volgens Hakkenbrak heeft het met gemak te maken. ,,Mensen kopen in het tuincentrum meteen de kerstballen en het engelenhaar erbij'', zegt hij.

Opvallend is de opmars van de kunstkerstboom. Vorig jaar kocht 19 procent van de ondervraagden zo'n boom. Eind vorige eeuw lag dat percentage nog op 7 à 8 procent. Een verklaring voor die opmars heeft Hakkenbrak niet. Wel weet hij dat de kerstboomtelers aan een antwoord werken. ,,Door een boom tijdens zijn groei heel gericht te snoeien wordt hij voller, dichter. Hij gaat op een kunstboom lijken.'' Volgens Hakkenbrak zal dat de trend worden voor de komende jaren: levende bomen met de volheid en de vorm van een kunstboom. In Amerika zie je het al, zegt hij. ,,De levende bomen zijn helemaal dicht, en hun contouren zijn strak als die van een pyramide. Ze lijken op de bomen die je in Donald Duck-strips ziet.'' Een andere trend is de potgeteelde boom. Die wordt als stek meteen in een pot gezet. Er lopen experimenten met onder meer de Nordmann. De telers laten de potgeteelde bomen niet groter worden dan 1,5 meter. Anders wordt het wortelstelsel zo uitgebreid dat er een hele grote pot onder moet.

Over de verzorging van een levende kerstboom zijn Hakkenbrak en Tessemaker duidelijk. Vochtigheid is het belangrijkst, zeggen ze allebei. De boom komt meestal uit de vrieskou. Hij is op dat moment in winterrust. In een warme huiskamer komt de sapstroom weer op gang, en gaat de boom zijn vocht verdampen. Dat moet aangevuld. Volgens Hakkenbrak is het het beste om na de aanschaf van een boom eerst een stukje van zijn onderkant af te zagen. Daarna moet de boom een nachtje in een koele ruimte, in een emmer water van 5 tot 15 graden Celsius staan, zodat de overgang naar de huiskamer niet al te abrupt is. Vervolgens kan hij naar het warme woongedeelte. Het is belangrijk dat de boom veel vocht krijgt. ,,Daarmee houdt hij de sapstroom op gang, en kan hij lekker verdampen'', zegt Hakkenbrak. Krijgt de boom onvoldoende water, dan droogt hij uit en gaat hij naalden verliezen. Volgens Tessemaker gebeurt dat vaak. Een kerstboom staat meestal naast, of in de buurt van de verwarming. Dat is funest. ,,Daar is het zo droog. Binnen een paar weken begint de naalduitval.''

Het terugplaatsen van een kerstboom in de eigen tuin, heeft volgens Hakkenbrak alleen met kleine bomen zin. ,,Als ze onder de 1,5 meter zijn'', zegt hij. Grote bomen hebben namelijk een uitgebreid wortelstelsel. Als zo'n boom voor de Kerst wordt uitgespit gaan de haarvaten, die het water uit de grond opzuigen, kapot. Die schade is achteraf niet meer te herstellen. Bij kleine bomen is het wortelstelsel nog betrekkelijk klein en wordt meer intact gelaten tijdens het uitspitten.

Tessemaker kan zich weinig aantrekken van de trends. Het duurt vier tot acht jaar, afhankelijk van de variant en de gewenste grootte, voordat een boom klaar is voor de verkoop. Dan is de voorkeur weer veranderd. ,,Het ene jaar willen ze een groene boom, het andere jaar een blauwe. De ene keer moeten er zilveren ballen in, dan weer gekleurde. Begrijp jij het?''