Op zoek naar een politicus met lef

Het aantal zetels voor de Groep Wilders verschilt per opiniepeiler, maar over de trend zijn ze het eens: de opkomst van Geert Wilders doet denken aan de opmars van Pim Fortuyn in 2002. Wie voelen zich aangetrokken? ,,Heel gewoon, mensen die van heldere taal houden en helder beleid.''

Ik mag die man wel'', zegt John van Dalen, kort geschoren haar, grote portemonnee aan een ketting in de achterzak. Van Dalen (42) staat op dinsdagochtend in zijn kraam met spijkerbroeken op de Rotterdamse markt bij station Blaak.

Hij stemde altijd VVD, zegt hij. Vooral voormalig fractievoorzitter Bolkestein had hij hoog zitten. Maar de laatste weken heeft hij een nieuwe held: Geert Wilders. ,,Hij zegt wat anderen niet durven te zeggen. Hij draait er niet omheen. Het is de eigen schuld van de VVD dat ze hem kwijt zijn. Ze zijn ingedut.''

De moeder van Van Dalen staat al dertig jaar met textiel op de markt. Ook vandaag. Ze draagt twee winterjassen over elkaar tegen de kou. Ze heeft de mentaliteit van de mensen zien veranderen, zegt ze. ,,Die is harder geworden, mensen zijn mondiger. Ze stelen als raven. We hebben nu geen losse spullen meer vooraan de kraam. En veel meer sjunks.''

John: ,,Vroeger had je een mannetje om je te helpen met de verkoop. Nu heb je een mannetje nodig om je waar in de gaten te houden. Als ik opnieuw moest beginnen, zou ik in de beveiliging gaan. Volop werk.''

Moeder: ,,Er staan nu ook veel lui met een uitkering. Daar valt niet tegenop te concurreren.''

John: ,,In ons landje zou een imam onze minister wel een handje moeten geven. Als wij op vakantie zijn, passen we ons eigen ook aan.'' Hij grinnikt: ,,Toch gek, eerst zo'n kale homo die massa's stemmen trekt en nu zo'n man met een maf coup soleilkapsel.''

De stem van John van Dalen heeft Geert Wilders alvast binnen. Het gaat hard met de aanhang van het Tweede-Kamerlid dat zich in september van de VVD-fractie afscheidde en in zijn eentje doorging als de Groep Wilders. Hij wilde zijn verzet tegen de onderhandelingen met islamitische Turkije over de toetreding tot de EU niet opgeven. De VVD-fractie wilde hun opstelling laten afhangen van het feit of Turkije voldoet aan de gestelde criteria – Wilders is principieel tegenstander van toetreding.

Het aantal zetels voor de Groep Wilders verschilt per opiniepeiler aanzienlijk schattingen variëren van 11 tot 29 zetels maar over de trend zijn ze het eens. Op het eerste gezicht, zegt onderzoeker Peter Kanne van bureau TNS NIPO, doet de opkomst van Geert Wilders denken aan de razendsnelle opmars van Pim Fortuyn, in 2002. Anderhalve week na zijn dood, op 15 mei, kwam zijn lijst met 26 zetels in de Tweede Kamer. ,,Tot die tijd bestonden zulke electorale verschuivingen niet'', zegt Kanne. De Nederlandse politiek maakte kennis met de kiezer op drift.

Ruim een half jaar later was het grotendeels gedaan met de LPF. Bij de verkiezingen in januari 2003 hield de partij nog acht zetels over. De rust leek hersteld. Kiezers zochten vooral de gevestigde partijen op.

Het afscheid van Wilders uit de VVD, gevolgd door de moord op cineast Theo van Gogh op 2 november, zorgde voor verandering. Iedere week steeg het aantal kiezers dat in peilingen zei op de Groep Wilders te stemmen. Er volgden aanslagen op kerken en moskeeën, uitspraken van de bekeerde moslim Van de Ven die Wilders op televisie dood wenste, en Wilders bleef stijgen.

Twee weken geleden werd het voorlopige hoogtepunt bereikt. Sinds die tijd laten de peilingen een min of meer stabiel beeld zien. Zou de meest voorzichtige schatting die van Interview NSS kloppen, dan zou de Groep Wilders nu de op vier na grootste partij in de Tweede Kamer worden.

Wie zijn die potentiële Wildersstemmers? Regiovoorzitter Cees van Bemmel van de VVD in Flevoland weet het zeker. De mensen die Wilders aanhangen, zijn voornamelijk VVD-stemmers. ,,Het is een groep die houdt van heldere taal en helder beleid, niet van bestuurlijk geneuzel. Zoals we de laatste tijd helaas te vaak zien bij de VVD. Zoals op het VVD-congres waar het alleen maar ging over of we nu een aanvoerder, een lijsttrekker of een partijleider hebben.''

Peter Kanne onderzocht de achtergronden van de Wilders-aanhang. Opvallend, zegt hij, is dat deze groep veel diverser is dan de Fortuyn-stemmers uit 2002. ,,Het is dus niet zo dat dezelfde voorraad aan ontevreden kiezers weer wordt gemobiliseerd.''

Trok Fortuyn nog vooral stemmen in de oude wijken van de grote en middelgrote steden in het westen van het land, de kiezer die aangeeft op Wilders te stemmen woont zowel in de stad als op het platteland door heel Nederland. Circa 23 procent van de aanhangers stemde in 2003 nog VVD, eenzelfde percentage stemde destijds niet. Daarna waren LPF, (17 procent), CDA (15 procent) en PvdA (8 procent) het populairst.

De Groep Wilders scoort zowel bij mannen (53 procent) als bij vrouwen (47 procent). Fortuyn moest het voornamelijk hebben van laagopgeleide kiezers, potentiële Wilders-stemmers hebben het vaakst een opleiding op mbo-niveau, 17 procent heeft hbo of universitair onderwijs. Het zijn, al bij al, heel gemiddelde mensen.

Wilders zelf weet dat ook. In een interview met het weekblad HP/De Tijd in februari dit jaar – hij was toen nog VVD-Kamerlid – zegt hij over zijn aanhang: ,,Dat zijn heel gewone mensen, Werkende mensen. Doorzonmensen, zeg maar, met een eigen huisje, één luxe vakantie per jaar, actief in het verenigingsleven. Nee, ze wonen niet alleen in Wassenaar of Bloemendaal, ze komen ook uit Almere, Winschoten en mijn eigen Venlo. Heel gewoon allemaal.''

Een koude woensdagochtend in de wijk Vogelhut in Wilders' eigen Venlo, dichtbij stadion De Koel van voetbalclub VVV. Een wijk van autochtone middenklassers rijtjeshuizen, kleine gezins- en ouderenwoningen en een paar straten met duurdere huizen. Hier heeft Geert Wilders al een basis gelegd voor een trouwe achterban, blijkt uit gesprekken met buurtbewoners.

Langs een parkje maakt een gepensioneerde ambtenaar een wandeling, een sigaartje in zijn mondhoek. Hij wil wel zeggen dat hij het eens is met Wilders, zegt hij. Maar zijn naam geeft hij niet, want ,,het is tricky business om het met hem eens te zijn''. ,,Mensen worden bedreigd, je kunt in Nederland niet meer zeggen wat je vindt.''

Van Fortuyn moest hij destijds weinig hebben, die vond hij te rellerig. ,,Maar in deze tijd hebben we iemand nodig die duidelijk is, zodat iedereen weet waar hij aan toe is. We hebben een tijd gehad dat compromissen nodig waren, maar die tijd is nu voorbij. We moeten nu duidelijke taal spreken en de bedreigingen en het extremisme afkeuren.''

Veel Venlonaren vinden dat Wilders hun angsten vertolkt, zegt voorzitter Ger Biermans van de lokale VVD-afdeling. ,,Mensen hebben een gevoel van ongenoegen en angst, en Geert brengt dat perfect onder woorden.'' Van een leegloop bij de VVD in Venlo is geen sprake, zegt Biermans. Van de tweehonderd VVD-leden hebben na het vertrek van Wilders maar twee hun lidmaatschap opgezegd: Wilders zelf en zijn moeder.

Toch zat er sinds Wilders' vertrek veel sympathie bij de partij in Limburg. Biermans: ,,Na het vertrek van Geert kwamen de Limburgse afdelingen bij elkaar in een bestuursvergadering. Dat was heel emotioneel. Men vond dat hij onheus was bejegend door de partij.'' De reactie van de VVD stelt de afdeling Venlo teleur, zegt Biermans. Binnenkort gaat er een brief naar het landelijk hoofdbestuur. ,,De leden hier worden er moe van dat Geert zo wordt gedemoniseerd. Wij willen dat de partij weer van haar eigen kracht uitgaat, in plaats van zich tegen hem af te zetten.''

Veel meer dan Fortuyn is Wilders een one-issuepoliticus. Hij heeft nog geen partij, geen kieslijst, geen boek, laat staan een partijprogramma. Of het moet het tienpuntenplan zijn, dat hij in september als VVD-fractielid met zijn collega Gert-Jan Oplaat presenteerde. Behalve dat Turkije geen lid mag worden van de Europese Unie staat onder meer in het plan dat misdadigers na drie veroordelingen een levenslange celstraf moeten krijgen. En dat radicale moskeeën moeten worden verboden en radicale imams het land uitgezet.

De mensen kennen hem voornamelijk, of alleen maar, door zijn standpunten en opmerkingen over de islam, zegt Bart Jan Spruyt. Spruyt is directeur van de conservatieve Edmund Burkestichting, een denktank met veel liberale leden die als doelstelling heeft om ,,de conservatieve gedachtevorming te stimuleren en te bevorderen, waar zich die ook voordoet''. Spruyt: ,,Wilders wijst al lang consequent op de de gevaren van het moslimextremisme. Ook al vóór de moord op Theo van Gogh. Politici als Wouter Bos en Jozias van Aartsen lieten pas ná de moord harde taal horen. Dat is niet geloofwaardig. Wilders is dat wel.''

Wilders, zegt Bart Jan Spruyt, heeft duidelijke ideeën waar hij aan vasthoudt. Net als Margaret Thatcher die zei: `I'm not a consensus politician, I'm a conviction politician'. Dat spreekt in deze verwarrende tijd enorm aan. Mensen hebben behoefte aan een politicus met lef, die concrete maatregelen voorstelt. Daarnaast is hij nu ook een eenzame cowboy die bedreigd wordt. Dat beeld werkt sympathiserend.''

Dat is de paradox van Wilders, zegt onderzoeker Kanne van TNS NIPO. Waar Fortuyn met een breder programma een relatief smalle achterban had, heeft Wilders met zijn one-issuebeweging succes in alle lagen van de bevolking. Hij onderzocht waarom mensen op de LPF stemden. ,,Het grootste deel van de kiezers wilde afrekenen met het paarse kabinet, dat voor hen het establishment vertegenwoordigde. Daarbij mobiliseerde Fortuyn een grote groep cynische kiezers, die wantrouwig kijken naar alle politici. En hij trok mensen door zijn kritische uitspraken over de islam.'' Bij de Wilders-aanhang, zegt Kanne, is dat laatste argument veruit het belangrijkst. ,,Maar de angst voor de radicale islam gaat door alle lagen van de bevolking. Het is dé emotie van het moment, en daar profiteert Wilders van in de peilingen.''

Vroeger werd er sociologisch gestemd, zegt Meindert Fennema, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. ,,Mensen kozen voor een partij die bestond uit mensen zoals zij. Maar sociologische factoren spelen bijna geen rol meer. De angst voor buitenlanders is zo groot dat een anti-migrantenpartij grote aantrekkingskracht heeft op laag- én op hoogopgeleiden.''

Als zij haar broer heeft uitgezwaaid, wil mevrouw J. van de Velde (58) uit de Venlose wijk Vogelhut wel even over politiek praten. Na de moord op Van Gogh kreeg Wilders meteen haar sympathie, zegt ze, terwijl ze haar deurmat uitklopt. ,,Hij wordt bedreigd om zijn mening, dat vond ik wel heel sneu.''

Maar nu, een maand later, is voor haar de aardigheid er af. ,,Hij blijft een politicus, net als alle anderen. Ze houden zich niet bezig met de problemen van gewone Nederlanders. Ik ben geopereerd en kan niet meer werken. Nu krijg ik een uitkering. Daar hoor ik de landelijke politiek niet over.''

In de woorden van deze vrouw schuilt een gevaar voor de toekomst van Wilders, zegt onderzoeker Kanne. ,,De vraag is of hij het tot 2007 met alleen de islam als serieus thema kan volhouden. Hij heeft nu succes met zijn harde standpunten over moslimradicalisme. Maar over een paar maanden kan het onderwerp zo weer uit de belangstelling zijn.''

Spruyt denkt dat Wilders alleen met een brede agenda een kans maakt met een nieuwe partij. Spruyt verwacht dat bij de komende verkiezingen twee thema's centraal zullen staan: De veiligheid, waaronder criminaliteit valt, maar ook moslimextremisme. En de toekomst van de verzorgingsstaat. Spruyt: ,,Over het eerste thema heeft Wilders ideeën genoeg. Als hij daarnaast met een eigen sociaal-economische agenda komt, bijvoorbeeld met belastingverlaging, kan hij juist ook bij de middengroepen enorm scoren. Nu worden allerlei voorzieningen afgebroken maar mensen hebben de financiële ruimte niet om die eigen verantwoordelijkheid daadwerkelijk te nemen.'' Spruyt denkt wel dat Wilders grote problemen zal hebben met het opzetten van een partijorganisatie. ,,Vooral omdat hij wordt beveiligd en mensen bang zijn.''

Fennema zou Wilders adviseren zijn Limburgse achterban te mobiliseren. ,,Daar zit zijn trouwe aanhang en sámen zijn mensen minder bang hun nek uit te steken. Vanuit Limburg kan hij beginnen de VVD uit te lepelen.'' Fennema gelooft niet dat Wilders een brede agenda nodig heeft. Fortuyn had ideeën over gezondheidszorg en onderwijs, maar zijn aanhangers kozen voor hem door zijn standpunten over buitenlanders en veiligheid. Bij Wilders zal dat net zo zijn.''

Meneer Damen wil eerst eens afwachten hoe een eventuele nieuwe partij van Wilders zich ontwikkelt, zegt hij, nadat hij de kraam met spijkerbroeken van John van Dalen op de Rotterdamse markt is binnen gestapt. Hij is 67 en heeft zijn grijze haar glad achterover gekamd. Iets verderop heeft hij een kraam met schuimrubber matrassen in alle soorten en maten. Hij kan wel even weg, want zijn zoon staat er, met twee verkoopsters. Damen heeft sympathie voor Wilders maar twijfelt over de vraag wat hij zou stemmen als er nu verkiezingen zouden zijn. ,,Ik denk toch VVD.''

John: ,,Ach, ik lul hem wel om.''

Damen: ,,Ik ben het wel met Wilders eens. Maar ik wil eerst weten of het hem lukt een partij op te zetten. Ik heb wel op Fortuyn gestemd. Ik zag het uit de klauwen lopen met de buitenlanders. Maar met de LPF ging het ook mis.''

Rob, de `lichtman' komt langs. John betaalt hem vijf euro en heeft weer de hele maand elektriciteit in zijn kraam. Rob zou zeker op Wilders stemmen als er nu verkiezingen zouden zijn. ,,Als ik een overtreding bega, zit ik zo op het marktkantoor. Maar de allochtone medemens, die niet.''

Damen: ,,Die zegt: `Ikke niet begrijpen.' Ze staan hier bh'tjes te verkopen voor twee kwartjes. Je denkt, hoe kan dat nou? Maar alleen de baas heeft een verblijfsvergunning, de rest is illegaal en dus lekker goedkoop. De marktmeester mag daar niets van zeggen.''

Damen wandelt terug naar zijn eigen kraam. Hij wijst de buitenlandse markthouders aan. Die is Turks, die Marokkaans, veel zijn er Pakistaans. Marokkanen en Turken verkopen groenten en kruiden, Pakistanen voornamelijk textiel. In de kraam van Damen snijden verkoopsters schuimrubber op maat en knippen ze stof. Uit de kraam ernaast schalt Arabische muziek uit een ghettoblaster. De verkoopster: ,,Ik krijg er koppijn van. Het gaat de hele dag door. Ik heb al gevraagd of het wat zachter kon.'' Later zegt ze: ,,We staan nog op een andere markt in Rotterdam, op Zuid, daar kregen we ook vijf keer per dag van die bidmuziek te horen. Daar hebben we wat van gezegd.''

,,Ach'', zegt Damen. ,,Ze willen zich niet aanpassen. Ze willen het niet begrijpen. Zie je die stoffen? Die kosten acht euro de meter. Maar zij willen de hele rol voor acht euro. En dan ken je lullen als brugman. Ze begrijpen het écht niet.''