Horror met machtig spel van Bokma

De slager waarschuwt zijn zuster voor de gevaren die buiten wachten: ,,En trap niet in zijn blauwe ogen en zijn teder handgebaar, trap niet in de veldfles met het koele water en het ongezouten brood, trap niet in zijn dierlijk borsthaar en zijn zoete bokkengeur.''

De zuster vindt dat hij overdrijft: ,,Een kalme golfslag, dat wil ik, het vlaggetje van de haringkar dat wappert in de wind.''

Alex van Warmerdams drama blinkt uit in kortaffe, bitse dialogen, kale woestijntaal voor geharde mensen. Het is een zo duidelijk herkenbare, unieke stijl dat je snel vergeet dat zijn personages ook lyrisch kunnen uitweiden, als in bovenstaand citaat. Zo schoon, zo zuiver, zo geestig.

Zijn nieuwe toneelstuk, De verschrikkelijke moeder, is in vele opzichten weer briljant. Duidelijk herkenbaar is Van Warmerdams wereld: overzichtelijk aangeharkt, ontdaan van alle franje. Twee broers aan tafel met een gehaktbal als hapje tussendoor. In die oerwereld huizen duistere krachten, slechte mensen die de onschuldige maagden en de goede heren zullen vernietigen. Horrorsprookjes zijn het, met als verfrissende eigenaardigheid dat de meisjes nooit gillen. Ook de slachtoffers zijn stevig en welbespraakt. Niemand stottert onzekerheid bij Van Warmerdam.

De verschrikkelijke moeder heeft een lastige vorm: het is een drieluik van losstaande verhalen, steeds eindigend in doodslag. Van het laatste deel wordt slechts het begin getoond, de rest kunnen we wel raden. Pierre Bokma speelt steeds de slechte hoofdpersoon, Annet Malherbe zijn zuster. Wie behoefte heeft aan een lijn in de verhalen, kan ze als dezelfde figuren zien in andere gedaantes, als rondtrekkende boze geesten die zich steeds transformeren en zich als een dodelijke parasiet in een huishouden nestelen. In alledrie de verhalen zitten onschuldige maagden (stagiaires Tina de Bruin en Katja Herbers) en een goede heer die opstaat tegen het kwaad (Kees Hulst), hoewel hij in het laatste deel ineens een handlanger van het kwaad lijkt geworden.

Pierre Bokma tilt alles nog een treetje hoger, hij geeft vlees en bloed aan de hoekige teksten. Wat een machtige speler is hij, en wat een geluk dat hij Van Warmerdam heeft gevonden. Hij straalt zoveel meer werkvreugde uit dan bij zijn verlaten werkgever, Toneelgroep Amsterdam. Annet Malherbe is een prettige constante, maar haar rol is te vaag. Vooral in het tweede deel zit ze er voor spek en bonen bij. De keurige Kees Hulst is ook hier weer een begaafd komiek, maar net iets te subtiel, zeker naast het geweld van Bokma. De stagiaires zijn opmerkelijk sterk. De vijfkoppige popband speelt lekkere gitaarmuziek met een jaren-zestigsound, in de oudste Orkater-traditie. Echt muziektheater, met de muziek en het drama geïntegreerd, wordt het niet.

De losse, vloeiende vorm levert een probleem op dat bijvoorbeeld ook De jurk had: als er geen enkel houvast voor de kijker is, aan plot noch personages, dan worden de geschetste situaties briljant uitgevoerde stijloefeningen die de kijker doen bewonderen en lachen, maar hem verder onverschillig laten. Het wordt nooit erg of eng of somber stemmend. Een moeder die haar dochters mishandelt is alleen erg om te zien als het een echte moeder met echte dochters is, in een onlosmakelijke relatie. Zodra de moeder een voorbijgaande demon is in een geënsceneerd huishouden, verliest het zijn dramatische kracht.

Voorstelling: De verschrikkelijke moeder, door Mexicaanse Hond. Tekst en regie: Alex van Warmerdam. Gezien 10/12 Toneelschuur, Haarlem. Tournee langs Nijmegen, Amsterdam en Den Bosch t/m 9/1. Inl. 020-6060601 of www.orkater.nl