Gergjev komt met première van `De tsarenbruid'

Het prestigieuze Groningse Diaghilev Festival is dit weekeinde begonnen met de première van een nieuwe productie van de opera De tsarenbruid van Rimski-Korsakov door het Mariinski Theater uit Sint Petersburg o.l.v. Valery Gergjev en de opening van de tentoonstelling In dienst van Diaghilev in het Groninger Museum.

De expositie toont met bruiklenen van onder meer het Moskouse Tretjakov Museum en het Londense Victoria and Albert Museum meer dan 230 schilderijen, tekeningen, kostuums en decordoeken voor ballet- en operavoorstellingen die de Russische impresario Serge Diaghilev (1872-1929) organiseerde. Diaghilev zorgde in het begin van de 20ste eeuw voor een revolutie in de kunst: een combinatie van modern en exotisch. Hij liet nieuwe muziek componeren door Stravinsky (onder andere het schandaal verwekkende ballet Le sacre du printemps), Debussy, Ravel en Prokofjev. Opzienbarende choreografieën werden gemaakt door Petipa, Fokine, Massine, Lifar en Balanchine, onder andere voor de legendarische danser Vaslav Nijinski. Schilders als Picasso, Matisse, De Chirico, Serov en Bakst ontwierpen decors en kostuums.

In de laatste week van januari zijn er in het Diaghilev Festival optredens van dansgezelschappen: het Royal Ballet, het Kirov Ballet en Orkest o.l.v. Valery Gergjev, The Joffrey Ballet, het Nationale Ballet met De vuurvogel en het Ballet de Bordeaux. Het Tsjaikovski Symfonie Orkest komt met scènes uit Boris Godoenov, het Koninklijk Concertgebouworkest speelt o.l.v. Daniele Gatti.

In dat deel van het festival vindt ook de tweede voorstelling plaats van De tsarenbruid, een co-productie tussen het Diaghilev Festival en het Mariinski Theater van Valery Gergjev, tevens de beschermheer van het festival. De opera uit 1899 van Rimski-Korsakov heeft weinig te maken met Diaghilev, maar Rimski was een belangrijk man in de wereld van Diaghilev. Hij was de leraar van Stravinski en Prokofjev. Diaghilev liet Les Ballets Russes dansen op zijn sprookjesachtige muziek, zoals Sheherazade. En in Rimski's bewerking van Boris Godoenov werd de opera van Moessorgski in het westen bekend, dankzij Diaghilev en de legendarische bas Fjodor Sjaljapin. Ook De tsarenbruid werd door Sjaljapin in het westen gezongen, net als Rimski's Het meisje van Pskov.

Rimski-Korsakov was een kundig en eclectisch componist en in de weinig opzienbarende partituur van De tsarenbruid zijn tal van invloeden aan te wijzen. Er klinkt veel Russische volksmuziek, zoals het lied Slava, dat Moessorgski al in Boris Godoenov gebruikte. Daarnaast herkent men wat van Jevgeni Onjegin van Tsjaikovski. De opera is een Russische variant op Wagners Tristan und Isolde, want de kern van het verhaal vol jaloezie is de verwisseling van flesjes met liefdesdrank en gif.

Die vergiftiging leidt in de laatste acte tot een lange waanzinscène van de stervende Marfa, de sopraan in de titelrol. Het is een Russische variant op soortgelijke scènes bij Bellini en Donizetti en is ook te zien als een complement op de sterfscène van de van wroeging gek wordende tsaar Boris Godoenov. Zowel Boris als de tsarenbruid Marfa zijn ten onrechte op de troon terechtgekomen. Boris pleegde een moord op de tsarevitsj in de Tijd der Troebelen. Marfa was zojuist verloofd en vergiftigd toen tsaar Iwan de Verschrikkelijke haar voor zichzelf opeiste.

Het was de eerste keer dat een nieuwe productie van het Mariinksi Theater buiten Sint Petersburg in première ging en De tsarenbruid oogt op het eerste gezicht als volstrekt traditioneel Russisch. Het suggestief belichte decor en de enscenering met veel koorscènes vatten heel Rusland samen: dorre weemoedige bladeren in de late namiddagzon, een Russisch ei waar van alles uitkomt, klederdrachten en folklore, een heksige rivale en bijgeloof. Ook wordt er gefeest en gedanst, opgewekt en ook zwaarmoedig gezongen en nogal wat wodka gedronken. Op de achtergrond ziet men een reuzenrad, misschien wel afkomstig uit Moessorgski's opera De jaarmarkt van Sorotsjinski.

De tsarenbruid lijkt een operavoorstelling in prachtlievende 19de-eeuwse opa-en-oma-stijl, alsof in Gergjevs Mariinksi Theater in Sint Petersburg de tijd volstrekt heeft stilgestaan. Maar na vorige Rimski-voorstellingen van Gergjev – in ons land bracht hij Het meisje van Pskov en De legende van de verdwenen stad Kitezj en het meisje Fevronia – ziet men de kleine, maar wezenlijke verschillen. De kostumering is er een van allerlei tijden, van de tijd van de 16de-eeuwse Iwan de Verschrikkelijke tot ver in de 20ste eeuw. Er zijn meer anachronismen: de platenspeler, de filmvoorstelling, een cancan, die Diaghilev misschien meebracht uit Parijs.

Eén ding ontbreekt steeds opvallender: een verwijzing naar de communisten. Uiteindelijk wordt duidelijk dat de onzichtbare tsaar Iwan de Verschrikkelijke, de tiran die Marfa opeist, staat voor Stalin. En dan wordt ook de betekenis duidelijk van een scène waarin lantaarnpalen plotseling hightech zoeklichten blijken te zijn. Ze zoeken niet alleen angstaanjagend het podium af, maar ook de zaal.

Zo krijgt De tsarenbruid, in opzet een ouderwetse opera waarin het verhaal lange tijd zoekraakt tussen sfeervolle, maar dramatisch onbeduidende scènes, aan het slot toch nog een eigentijdse betekenis. Daarmee geeft Gergjev zijn Mariinski Theater en het typisch Russische repertoire aansluiting bij de internationale operadramaturgie.

De muzikale en vocale uitvoering ligt op het traditioneel zeer degelijke niveau van het Mariinski Theater met een bijna eindeloos reservoir aan goede zangers voor de vele rollen. Zoals Viktor Tsjernomortsev (Grayznoy), Olga Savova (Lyubasha), Jevgeni Akimov (Lykov) en vooral Olga Trifonova in de rol van Marfa met haar fascinerende waanzinaria.

Voorstelling: De tsarenbruid van N. Rimski-Korsakov door het Mariinski Theater o.l.v. Valery Gergjev. Decor: Zinovy Margolin; kostuums: Irina Tsjerednikova; regie: Joeri Alexandrov. Gezien: 10/12 Martini Plaza Groningen. Herh.: 26/1. Inl.: www.diaghilevfestival.nl

Res.: 0900-3666555.

Tentoonstelling `In dienst van Diaghilev': t/m 28/3 Groninger Museum; di t/m zo 10-17 uur beh 25/12 en 1/1.