Gekozen gouverneur is in Rusland verleden tijd

President Poetin heeft de gekozen gouverneur afgeschaft. Het land, zegt hij, is nu eenmaal in oorlog met het internationale terrorisme.

De wet is in strijd met de Russische grondwet, dus wat is een betere dag om hem in te voeren dan de `Dag van de Grondwet', moet president Poetin hebben gedacht. Hij houdt van ironie en dubbele bodems.

Gisteren tekende Poetin een kieswet die een eind maakte aan de gekozen gouverneur. Op de laatste Dag van de Grondwet, een feestdag die volgend jaar van de Russische kalender verdwijnt. President Jeltsin drukte zijn grondwet in 1993 via een referendum door, twee maanden nadat zijn tanks zijn opstandige parlement onder vuur namen. Jeltsin introduceerde een hyper-presidentieel stelsel.

Het huidige Kremlin neemt niet langer genoegen met Jeltsins uitgebreide bevoegdheden. Het wil haar greep op de regio's uitbreiden door gouverneurs direct te benoemen en te ontslaan. Dat staat niet in de grondwet. Dus wat doet Poetin? Hij negeert het probleem. Liberale critici kunnen dus van een staatsgreep spreken.

Volgens de kieswet kunnen regionale parlementen even tegenstribbelen tegen de kandidaat van het Kremlin, maar wijzen ze hem driemaal op rij af, dan mag de president het parlement ontbinden. De wet maakt tevens een eind aan het districtenstelsel. De helft van de Doemaleden wordt nu gekozen via een district, de andere helft proportioneel. In de volgende Doema worden alle leden proportioneel, via partijlijsten, gekozen. Aan die partijen worden hoge eisen gesteld. Landelijk moeten ze 50.000 in plaats van de huidige 10.000 leden hebben, en ten minste 500 leden in meer dan de helft van de Russische regio`s.

Tegen de wetten stemden de communisten en het handjevol resterende liberalen. Zij namen de laatste `Dag van de Grondwet' te baat om een `burgercongres voor democratie en tegen dictatuur' te organiseren. ,,We staan voor een eenvoudige keuze: over een paar jaar resteert ofwel deze grondwet, ofwel deze autoriteiten'', zei schaakkampioen Garry Kasparov. ,,Ik kies dan voor de grondwet.''

,,Een vijfde kolonne van links- en rechtsradicalen in een land in staat van beleg'', noemt Kremlinfuncionaris Vladislav Soerkov dit restant van oppositie. Dit Sovjetjargon past in een trend, want de kieswet werd doorgedrukt in reactie op het bloedige gijzeldrama in Beslan. Na het drama verscheen Poetin op televisie met een korte historische excursie: eens leefde we in de Sovjet Unie, een staat die niet levensvatbaar bleek. Dus ontstond een nieuwe staat. ,,En wij noemden haar de Russische federatie.'' Die staat, zo suggereerde hij, is evenmin levensvatbaar. ,,We hebben zwakte getoond, en de zwakken gaan ten onder.'' Rusland is in een `totale oorlog' met het internationale terrorisme verwikkeld. Hij zei vorige maand met een uitgestreken gezicht dat zijn voorstellen ,,in geen enkel verband'' stonden met enige poging van het staatshoofd om zijn macht over de regio's uit te breiden. Ze dienen slechts om ,,een waarachtige eenheid in de uitvoerende organen te bewerkstellingen''.

De nieuwe kieswet vereenvoudigt het functioneren van de `geleide democratie'. De afgelopen jaren manipuleerde het Kremlin de verkiezingen voor de machtige gouverneurs vaak door onwelgevallige, populaire kandidaten op het laatste moment van de lijst te schrappen. Dat gebeurde vorige maand in Pskov, waar de razend populaire rode burgemeester Michail Chronen werd geschrapt. Daarop stemde 18 procent van de kiezers uit protest `tegen iedereen'. In Brjansk, waar iets soortgelijks gebeurde, haalde `tegen iedereen' onlangs 21 procent. Dit soort taferelen ondergraaft het vertrouwen in de democratie, dus is het logisch de gouverneursverkiezingen dan maar helemaal af te schaffen.

Sommige critici vermoeden dat Poetin dit systeem doorvoert om een grondwetshervorming door te kunnen voeren die een derde termijn als president mogelijk maakt. Zo'n wijziging moet door regioparlementen worden onderschreven, hetgeen minder tijdrovend is met een gewillige gouverneur.

Critici waarschuwen dat de kieswet een Rusland oplevert met een rigide machtsstructuur zonder `checks and balances', die geheel op de populariteit van Poetin berust. `Potentieel extreem instabiel', waarschuwt commentator Nikolaj Petrov. En dat is nu juist waar de oppositie nog enige hoop uit put. Ex-vice-premier Boris Nemtsov was niet de enige liberaal die afgelopen weken op stage ging bij de kastanjerevolutie in Kiev en terugkeerde met een oranje shawl.