06/05 is een van Van Goghs beste

Eigenlijk zit alles van 06/05 in de glimlach van hoofdrolspeelster Tara Elders. Geamuseerde spot, mededogen, gratie – alles in een vanzelfsprekende balans. In het onevenwichtige oeuvre van Theo van Gogh neemt zijn laatste film een even vanzelfsprekende plaats in bij het beste werk van de regisseur. Het blijft wonderlijk hoe ver Van Gogh op zijn gevoeligst afstaat van de flauwe grappen in zijn slapste films en van de scheldkanonnades in zijn columns.

Het is haast onmogelijk 06/05 zakelijk te beoordelen op vorm en inhoud, los van alles eromheen. Een film over de moord op de omstreden politicus Pim Fortuyn, gemaakt door de luidruchtige filmer/columnist Theo van Gogh, die anderhalve maand voor de première zelf wordt vermoord, zo'n film is een uitnodiging aan complotdenkers, symboolzoekers en grafredenaars. Maar wat zou het zonde zijn als alle aandacht daar bij blijft steken, want 06/05 is eindelijk weer eens een meer dan fatsoenlijk gemaakte Nederlandse speelfilm (met Simon dan).

Voor de moord op Fortuyn bedacht scenarist Tomas Ross niet één complot, maar cirkels van complotten die elkaar overlappen en doorkruisen. Grondtoon is de verbeten afwijzing van Fortuyn door diens politieke tegenstanders, met een luide echo in de pers. Van Gogh heeft die in de vorm van historische tv-beelden in zijn film gemonteerd. Het zal even slikken zijn voor mensen als Thom de Graaf en Marcel van Dam om zichzelf in al hun morele superioriteit terug te zien in deze context. ,,Hier voeren ze hetze tot iemand dood is'', zegt de Turk Erdogan (Cahit Olmez) tegen zijn vriendin Ayse (Elders).

Ook in 06/05 wordt Fortuyn vermoord door milieuactivist Volkert, maar hier handelt hij niet alleen, maar in het raamwerk van al die complotten, van de radicale Vereniging Milieu Offensief, via de veiligheidsdienst AIVD tot aan de Amerikaanse wapenindustrie. Als je dit zo op een rijtje zet, is de associatie met Oliver Stone's JFK onontkoombaar. Alleen heeft Stone totaal geen gevoel voor humor en Van Gogh wel.

Veel meer dan Van Goghs een na laatste film Cool heeft 06/05 ook esthetische kwaliteit en een paar briljante scènes. Een van de eerste beelden is een vogelperspectief op een braaf Wagenings straatje, een bestel Deux Chevaux en een meisje dat touwtje springt. Onschuldig Nederland, de middag voor de moord.

De scène waarin wij deelgenoot worden van het complot van de Amerikanen die willen dat Nederland meebetaalt aan het JSF-gevechtsvliegtuig, is een van de mooiste en geestigste van de film. In een duistere kamer bekijken Engelssprekende mannen in pak dia's van de mogelijke opvolgers van Fortuyn. Ferry Hoogendijk (,,een soort journalist'') en Jansen van Raay (,,te veel oude politiek'') worden afgeserveerd. ,,Blijft over'', zegt een van hen: ,,Mat Herben.'' De aarzelende timing, de dia van snorremans Herben, in combinatie met het idee dat deze almachtige complotteurs ervoor hebben gezorgd dat Herben de nieuwe leider van de LPF werd, is onweerstaanbaar komisch. ,,Beter één te veel omgekocht, dan één te weinig'', zeggen ze tegen elkaar. Daarna laten de Amerikanen hun gasten uit. Ze staan in de serredeuren van hun villa, de vier Nederlanders lopen de tuin in, verdwijnen in de mist en de ene Amerikaan zegt tegen de andere: ,,Ik dacht dat wij altijd de bad guys waren.''

Voor de Amerikanen is het een kwestie van hier en daar een beetje geld steken en dan loopt de machine weer gesmeerd. De Nederlanders – ,,gelovigen zonder god, dat zijn de ergste'' – maken er pas een vuil complot van, de AIVD voorop. De flierefluitende fotograaf Jim (Thijs Römer) raakt het complot op het spoor, juist doordat hij tijdens de moord op Fortuyn niet op, maar buiten het Mediapark staat te fotograferen en daarbij van alles vastlegt dat pas later betekenis krijgt.

De spanning die loskomt bij het afwikkelen van de plot is niet het belangrijkst van de volle film. Dat zijn de wisselwerkingen tussen de personages. Erdogan en Ayse. Ayse en milieuactivist Wouter (een niet zo grote, maar magnetiserende rol van Gijs Naber). Jim en zijn ex-vrouw. Jim en zijn dochter. Jim en Ayse. Al die verhoudingen balanceren tussen spot en liefde en dat werkt soms perfect (in alle scène met Tara Elders), soms een beetje minder (de scènes van vader en dochter).

De AIVD'ers Van Dam (Jack Wouterse) en Wester (Marcel Hensema) zijn mooi uitvergrote, klunzige slechterikken. Helemaal Dik Trom en Pietje Bell. Vooral Wouterse mag veel onzin uit de kast halen: lippenbalsem, nagelvijl, ringtone van hinnikend paard, met een handdoek over het hoofd zweten op een hometrainer. De scène waar Ayse en Jim aan de AIVD ontkomen in de wildwaterbaan van een tropisch zwemparadijs is een juweeltje, met een vrouwelijke agente wier broek als bij een bouwvakker afzakt. Dat soort details, terloops gefilmd, daar heeft Theo van Gogh altijd de lol van ingezien. Er zijn te weinig Nederlandse filmers die hem dat nadoen.

06/05. Regie: Theo van Gogh. Scenario: Tomas Ross. Met: Tara Elders, Thijs Römer, Caro Lenssen, Gijs Naber, Jack Wouterse, Cahit Olmez. De film is t/m 18/12 te verkrijgen via www.0605defilm.nl. In de bioscopen vanaf eind januari.