Voor Europa is Turkije Roemenië niet

Ankara klaagt: zo moeilijk als de Europese Unie doet over Turkije, zo kritiekloos wordt Roemenië toegelaten. Twee maten of verschillende gevallen?

Bij de Roemeense missie aan de Rue Montoyer in Brussel ging afgelopen woensdag nu eens niet alleen letterlijk, maar ook figuurlijk de vlag uit. Enkele honderden meters verderop waren in één van de vele vergaderkolossen die de stad rijk is, de laatste obstakels weggenomen voor het Roemeense lidmaatschap van de Europese Unie.

Het moet wel heel gek worden als het bijna 22 miljoen inwoners tellende land niet op 1 januari 2007, samen met Bulgarije, bij de EU komt. De in Brussel aanwezige Roemeense minister van Buitenlandse Zaken, Mircea Geoana, sprak de woorden die men bij dit soort momenten spreekt: ,,Dit is een historische dag voor Roemenië.''

Elders in Brussel sprak enkele uren daarvoor de Turkse ambassadeur bij de Europese Unie, Mustafa Oguz Demiralp, op een lunchbijeenkomst van het Centre for European Policy Studies. Vanzelfsprekend ging het over het Turkse lidmaatschap. Kunnen de onderhandelingen daarover beginnen, is de vraag die de regeringsleiders van de 25 landen volgende week vrijdag moeten beantwoorden. ,,Turkije verwacht dezelfde behandeling als andere kandidaat-landen en een eerlijke beoordeling'', zei Demiralp.

Hij waakte ervoor Roemenië met name te noemen, maar de boodschap was voor alle aanwezigen duidelijk. Het is dé grote klacht van de Turken: zo moeilijk als Europa doet over Turkije's toetreding, zo kritiekloos worden andere kandidaat-landen, zoals Roemenië behandeld. Niet voor niets is `double standards' op dit moment één van de meest gehanteerde begrippen in de Turkse diplomatie.

Op basis van anonimiteit willen Turkse diplomaten wel praten over de volgens hen ongelijke behandeling. ,,Als gezegd wordt dat Roemenië een vrije markteconomie is en Turkije nog niet, dan wordt er een grote fout gemaakt'', zegt één van hen. ,,Niemand kan ontkennen dat Turkije sinds de jaren tachtig de markt heeft geliberaliseerd. Van Roemenië kan dat niet worden gezegd.''

De Turkse diplomaat heeft ook nog wel een recenter en pregnanter voorbeeld: de presidents- en parlementsverkiezingen die eind vorige maand in Roemenië werden gehouden en waarvan waarnemers stelden dat er op ,,meer dan bescheiden schaal'' fraude is gepleegd. ,,In Turkije zijn sinds de tweede helft van de jaren tachtig geen beschuldigingen meer geweest over verkiezingsfraude.''

Wordt, zeker in het licht van de eisen die aan Turkije worden gesteld, Roemenië te gemakkelijk tot de EU toegelaten? ,,Een totaal corrupt land'', noemde de onlangs vertrokken eurocommissaris Frits Bolkestein Roemenië vorige week voor de Ikon-televisie. Volgens hem zijn de regeringsleiders die geen nee durven zeggen ,,door de knieën gegaan'' voor de ,,hardnekkige Roemeense diplomatie''.

Bolkesteins ongerustheid is overgenomen door zijn VVD-partijgenoten in het Europees Parlement. Europarlementariër Jeanine Hennis-Plasschaert noemt de afsluiting deze week van de onderhandelingen met Roemenië ,,onverantwoord''. Hennis-Plasschaert: ,,Te vroeg en buitengewoon kunstmatig. Roemenië kampt met problemen van eindeloze corruptie, gebrek aan een onafhankelijke wetgevende macht, martelingen door de politie en een inadequate vrije pers.''

Het besluit over Roemenië laat volgens Hennis-Plasschaert opnieuw zien dat de EU-uitbreiding zich kenmerkt ,,door een grote willekeur''. ,,Voorwaarden en criteria worden vastgesteld om die vervolgens weer te vergeten. Onbegrijpelijk. De uitbreiding, zo snel mogelijk zo groot mogelijk, lijkt voor de politieke elite een doel op zich geworden'', zegt zij.

Het lijkt er inderdaad op dat de toetreding van Roemenië volgende week niet veel meer is dan een hamerstuk. De regeringsleiders kunnen zich vastklampen aan de clausule dat de verlangde aanpassingen in Roemenië nauwlettend in de gaten zullen worden gehouden en dat in het uiterste geval het voorziene lidmaatschap nog tot 2008 kan worden uitgesteld. Vervolgens kunnen zij zich storten op de hoofdschotel: Turkije.

Volgens Katinka Barysch, hoofd van de economische afdeling van het in Londen gevestigde Centre for European Reform, is Roemenië in tegenstelling tot Turkije in de hoofden van veel regeringsleiders niet een echt `nieuwe' uitbreiding. ,,Roemenië en Bulgarije horen nog bij de andere Midden- en Oost-Europese landen die eerder dit jaar lid werden van de Unie'', zegt zij. Daarom moeten volgens haar de voorwaarden voor Roemenië ook meer met die uitbreiding worden vergeleken dan met Turkije. En dan blijkt dat de eisen die aan Roemenie worden gesteld in sommige opzichten zwaarder zijn dan die aan bijvoorbeeld Tsjechië. ,,Roemenie kon niet meer volstaan met de aankondiging dat wetten aangepast zullen worden. Ze móeten aangepast zijn, voordat het land lid wordt.''

Barysch vindt dan ook niet dat er gesproken kan worden van dubbele standaarden. ,,De EU leert elke keer weer van de fouten uit het verleden. Daarom zijn bij elke nieuwe uitbreiding de eisen voor de kandidaten weer zwaarder dan de vorige keer''. Het grote verschil tussen de onderhandelingen straks met Turkije en de vorige uitbreidingsronde is volgens haar dat de Turken niet met de Europese Commissie zullen onderhandelen, maar met de regeringen van de 25 EU-landen. Het betekent dat elke lidstaat in principe de onderhandelingen kan stopzetten.

Een andere groot verschil met vorige uitbreidingen is de introductie van een permanente vrijwaringsclausule voor het vrije personenverkeer. In tegenstelling tot andere EU-onderdanen zullen Turken niet overal in Europa aan de slag kunnen. ,,Onzinnig'', aldus Barysch. ,,Het vergrijzende Europa zal de Turken straks nog hard nodig hebben.'' Zij vindt dat de EU hier een grote fout maakt. ,,Het is een puur defensieve opstelling, terwijl men juist de voordelen van Turkse toetreding zou moeten benadrukken.''

Barysch vertrouwt er op dat de tijd zijn werk doet. Tussen het begin van de onderhandelingen met Turkije en het feitelijke lidmaatschap zitten immers nog minstens tien jaren. En missschien nog wel meer. Want het noemen van einddata doet de EU na de vorige uitbreidingsrondes ook niet meer. Zoals de Finse eurocommissaris voor Uitbreiding Olli Rehn deze week zei naar aanleiding van ,,de les'' Roemenië: ,,Men zal geen tijdschema opstellen als men er niet zeker van is dat er ook aan voldaan kan worden.''