Tayou symboliseert Afrika's machteloosheid

Gaat kunst samen met respect? Bij het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst geloven ze van wel (als het tenminste geen zittende directeuren betreft) en dus heeft Pascale Marthine Tayou (1967, Yaoundé, Kameroen) er een grote expositie. Dat is opmerkelijk, want hoezeer de kunstwereld de afgelopen jaren de mond ook vol had van multiculturalisme en integratie, het gebeurde zelden dat een Afrikaanse kunstenaar een solo mocht maken in een toonaangevend museum. Maar goed, Tayou besloot een van zijn zalen te vullen met een replica van een bekende straatwinkel uit Yaoundé, aangevuld met de echte eigenaar, die twee maanden lang in het museum zijn spullen zou verkopen. Verkoper blij (goede omzet) en Tayou blij (levende confrontaties doen het altijd goed). Wat gebeurt er: de verkoper krijgt geen visum. Nu staat de installatie er ontzield bij; de verkoper is slechts aanwezig op video.

Zulke gebeurtenissen, zeg maar gerust botsingen, tussen culturen geven goed aan waar het probleem met een tentoonstelling als die van Tayou zit. Kunst lijkt een mooie manier om cultuurverschillen te overbruggen, maar ze wordt met gemak verslagen door de harde werkelijkheid. Dat beseft Tayou zelf ook wel. Zijn werk gaat juist over die botsing, waarbij culturen versmelten en allebei een deel van hun eigenheid verliezen. Dan volgen de vragen. Moet je de oorspronkelijke culturen nog kunnen herkennen? Is het nodig om de oorspronkelijke culturen `terug te lezen? Of is kunst juist de meest geëigende vorm om dat nieuwe, cultureel onontgonnen land als eerste in te vullen?

Tayou lijkt te geloven in het laatste, maar tegelijk kost het hem moeite om zich aan de bestaande kunstnormen te onttrekken. Een goed voorbeeld daarvan is zijn installatie Wall Street (2004), waarvoor hij een groot aantal uitvergrote logo's van bedrijven ophing. Sommige zijn westers, andere Afrikaans, maar het gebruik van bedrijfslogo's in de beeldende kunst is zo langzamerhand zo uitgemolken dat de toeschouwer er gapend voorbij loopt. Beter is in dat opzicht de fotoreeks Import/Export (2004) waarvoor Tayou meer dan honderd verpakkingen fotografeerde die hij op straat vond: ooit kleurig en verleidelijk, nu platgetrapt en vuil als schuldige getuigen van de consumptiecultuur.

Zo gaat het door; Tayou's tentoonstelling laat zich vooral bekijken als een groot commentaar op de verschillen tussen Afrika en het westen en de verwarring die daartussen kan ontstaan. Hij exposeert de westerse decadentie van de Tell Sell-reclame op twintig schermen tegelijk, maar geeft in de installatie Colonie de foulards ook een vleug esthetiek van het `oude Afrika' door vele honderden vlaggen en veelkleurige sjaals in lange rijen aan rekken te knopen – een vrolijk gezicht maar op de grens van gemakkelijk effectbejag.

Juist door die effecten besef je dat Tayou met meer problemen zit. Hoe langer je rondloopt op zijn overzicht hoe meer het opvalt hoe onpersoonlijk zijn werk is. Zowel de buitenwereld als Tayou zelf lijken hem vooral te beschouwen als een vertegenwoordiger – van zijn land, van zijn cultuur en van de problemen waar beide mee worstelen. En langzaam bekruipt je het gevoel dat dat ook de reden is waarom Tayou deze tentoonstelling krijgt. Zijn grootste probleem is misschien wel dat hij moet opboksen tegen de verwachting die veel westerse beschouwers op Afrika projecteren: een continent van collectieve machteloosheid, van een cultuur die altijd op afstand blijft en nooit werkelijk tot het westen zal doordringen. Die verwachtingen zijn zo massief dat het beoordelen van individuele mensen op hun persoonlijke merites er gemakkelijk bij inschiet.

Dat gebeurt ook op deze expositie. Tayou is een goede kunstenaar die mooie vormen weet te vinden voor de zaken die hem bezighouden. Maar toch, het is ook opmerkelijk dat de ene Afrikaanse kunstenaar die nu een grote solo krijgt perfect appelleert aan alle sociale en politieke vooroordelen over Afrika. In het SMAK is Tayou geen persoon, maar een symbool. Dat symbool bevestigt veel vooroordelen van westerse toeschouwers, maar uiteindelijk schieten zowel zij als Tayou daar weinig mee op.

Tentoonstelling: Pascale Marthine Tayou. Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Citadelpark, Gent. T/m 16 jan, di-zo 10-18u. Inl. www.smak.be