Er zijn geen Europese waarden maar alleen westerse waarden

Tragische wijsheid of verslagenheid zijn geen Europese deugden, vindt Maarten Huygen, die als commentator reist door de samenleving.

Na een zaterdag luisteren naar discussies en toespraken van prominente denkers en regeringsleiders tijdens de slotconferentie van de Europese intellectuelentop in Rotterdam, is me duidelijk geworden dat er geen Europese waarden zijn. De gepreekte idealen van democratie en pluralisme, vrijheid en eigen verantwoordelijkheid zijn westers en niet speciaal Europees. Met Europa wordt meestal een geografisch gebied met westerse waarden bedoeld. Als Amerika of Australië aan dit gebied grensden, konden ze ook lid worden van de Europese Unie. China en Syrië niet.

Westers vond ik de voormalige fabriek van Van Nelle waar we in zaten. Het monumentale gebouw vol ramen, dat vorige week zaterdag zo grijs was als de mist eromheen, diende als conferentieruimte waar tussen de middag broodjes en 's avonds wijn werden geserveerd. Het productiewerk is gedaan, het ontwerp- denk- en dienstenwerk blijft over. En de vrijheid om je uit te spreken gaat tegenwoordig gewapend. Overal om het gebouw stonden agenten bij fouilleerpoortjes om de debatterende intellectuelen en politici te beveiligen.

De goed verdedigde aanwezigen leken meer op elkaar dan ze wilden toegeven. Met deze conferentie die door het Nexus-instituut in opdracht van het kabinet is georganiseerd, wilden ze hun vrije cultuur en gedachtegoed beschermen. Waarden waren ook een thema van de vroegere voorzitter van de Europese Commissie, Jacques Delors. Die ontstaan niet door waslijsten van beleidsplannen maar groeien in bijeenkomsten. Die dag werd vaak gezegd dat wij Europeanen één zijn in onze verscheidenheid, maar dat cliché geldt voor alle landen in de wereld. Die zouden dan allemaal lid kunnen worden van de Europese Unie. Maar die kan niet onbeperkt verscheiden zijn. De Amerikaanse wapenspreuk e pluribus unum, uit meerderen één, is krachtiger en minder vrijblijvend.

Een groep Nederlandse meisjes uit immigrantengezinnen was geïnterviewd over Europese waarden en zij wisten meteen waar het om gaat. Zij zien het contrast met het in hun ogen achtergebleven land van herkomst. Zij noemden de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst en de euro. Maar die euro kan net zo goed worden vervangen door de Amerikaanse of Canadese dollar.

Wat Europa bindt, is minder duidelijk dan wat het hele Westen samenhoudt. ,,Amerika is dichterbij dan Italië'', merkte een gymnasiaste uit de hoogste klas op in een andere korte documentaire die werd vertoond. ,,Amerika zie je in het nieuws en Italië niet. Bij een Franse film denk ik altijd la maar. Dan moet je naar de ondertiteling kijken. Een Amerikaanse film vind ik gewoon goed. Het Engels kan ik tenminste verstaan.''

Europeanen weten meer van het westerse Amerika dan van elkaar. Engels is de tweede taal van steeds meer Europeanen, hoezeer sommige intellectuelen dat ook betreuren. De pogingen om onderscheid te maken tussen Amerikaanse en Europese waarden zijn daarom krampachtig. Ook bij de oorlog in Irak gaat het niet op. Sommige Europese landen hebben meegedaan, andere niet. Mensen en politici kunnen in naam van dezelfde waarden heftige conflicten krijgen. Er zijn zelfs oorlogen gevoerd tussen landen met dezelfde waarden.

De Rotterdamse hoogleraar filosofie Jos de Mul onderscheidde bij Europeanen een `tragische wijsheid' die bij Amerikanen zou ontbreken. Hij bedoelt de wijsheid van de Griekse tragedie met zijn onoplosbare tweestrijd van beginselen waar je in moet berusten. Die tragische wijsheid herkende ik niet in het rimpelloze gezicht van de aanwezige premier Balkenende. Volgens De Mul vind je sporen van die wijsheid in Europese films en niet in Amerikaanse. Toch kan ik veel vrolijke Europese films noemen, terwijl sommige Amerikaanse films van tragiek zijn doordrenkt. `Tragische wijsheid' is geen onderscheidend kenmerk tussen Europa en Amerika, wel tussen tragische arme en maakbare rijke gebieden.

Het voorbeeld dat De Mul in deze krant gaf van de tragische botsing tussen de vrijheid van meningsuiting en het discriminatieverbod, met Ayaan Hirsi Ali in de rol van Antigone, bewijst het tegendeel van zijn stelling. In de multiculturele samenleving hebben Amerikanen meer tragisch inzicht dan Nederlanders. Amerika is al eeuwen een multiculturele natie en de meeste Amerikanen hebben voorouders die vervolging en discriminatie zijn ontvlucht. Daar is tegelijk meer vrijheid van meningsuiting en meer geduld met anderen.

Over oorlog bezit Nederland meer tragische wijsheid dan Amerika, omdat het vaker is verslagen (Tweede Wereldoorlog, Indonesië, Nieuw-Guinea, Srebrenica). Bijna alle andere Europese landen hebben zo'n lijst mislukte oorlogen. Maar moet verslagenheid dan worden verheven tot Europese waarde? Dat lijkt me niet. Soms moeten Europese landen vechten, in Srebrenica bijvoorbeeld. Maar er is weinig bereidheid om voor Europese idealen te sterven, en dat was zeker niet het geval onder de aanwezige, beveiligde intellectuelen, werd bij een discussie in de Van Nelle-fabriek vastgesteld.

De Amerikaanse politiek filosoof Thomas Pangle spoorde Europese intellectuelen aan om hun tenen in het water te steken en om als burger te deel te nemen in de democratie. Europese intellectuelen hebben volgens hem een indrukwekkende culturele bagage, maar ze tonen verachting voor democratie en gewone mensen die niet zulke verfijnde smaak hebben als zij. Hij citeerde de enthousiaste beschrijvingen van de Amerikaanse democratie van civic associations door de negentiende-eeuwse Fransman Alexis de Tocqueville. Vooruit, stap uit het Van Nelle-bastion.

Tekenend was dat de waarden van de verzorgingsstaat, die overal ter discussie staat, niet aan bod kwamen. Te laag-bij-de-gronds of politiek te gevoelig? Pangles pleidooi voor participatie komt dichtbij de `eigen verantwoordelijkheid' van premier Balkenende. Die heeft zijn beleidsfilosofie ontleend aan de Amerikaanse socioloog Amitai Etzioni. Etzioni emigreerde uit Europa en de helft van zijn joodse familie komt uit Nederland. Geen betere illustratie dat Amerikaanse en Europese waarden de zelfde zijn.