Braken op de Zwitserse stembus

Met Zwitsers overheidsgeld maakte beeldend kunstenaar Thomas Hirschhorn in Parijs een tentoonstelling die de vloer aanveegt met de Zwitserse democratie. ,,De politici denken enkel aan de kiezer.''

Vele honderden mensen per dag vergapen zich sinds zaterdag in Parijs aan een Zwitsers schandaal: de tentoonstelling Swiss-Swiss Democracy van Thomas Hirschhorn, in het Zwitserse culturele centrum in de Marais. Hirschhorn (47), een beeldend kunstenaar uit Bern die al jaren in Parijs woont, kreeg hier tot eind januari vijfhonderd vierkante meter tot zijn beschikking om zijn visie op de directe democratie in Zwitserland te laten zien. En die visie liegt er niet om. Terwijl veel Zwitsers het Zwitserse politieke systeem prijzen waarin het volk via referenda over vrijwel élk onderwerp het laatste woord heeft, laat Hirschhorn de keerzijde zien: volgens hem misbruiken Zwitserse politici dit systeem: over de ruggen van het volk drijven ze schaamteloos hun zin door. Aan de hand van video's, cynische leuzen over de democratie en krantenknipsels, aan de muur geplakt met bruine (fascistische?) tape, wil hij ,,de democratie de-idealiseren''.

Eén van zijn mikpunten is de Zwitserse minister Christoph Blocher (Binnenlandse Zaken), het stemmenkanon van de populistische, ultra-conservatieve Volkspartij SVP. Hirschhorn, die uit protest tegen Blochers aantreden al een jaar niet meer in Zwitserland wil exposeren, laat een acteur zijn poot lichten tegen een groot portret van Blocher. Ook draaft er een actrice op die braakt over een stembus. Op de invitatie van Swiss-Swiss Democracy zijn de emblemen van de drie oudste Zwitserse kantons en de Zwitserse vlag gemonteerd in de welbekende foto van een naakte Iraakse gevangene die in de Abu Ghraib-gevangenis door een Amerikaanse bewaker wordt gekleineerd. `I love Democracy!' staat eronder geschreven.

Deze week is ongeveer de hele Zwitserse politieke klasse over Hirschhorn heen gevallen. De media stonden er bol van. Vooral rechtse en centrum-politici, die grif toegaven dat ze de tentoonstelling niet gezien hadden, waren razend dat het imago van hun land met Zwitsers belastinggeld door het slijk werd gehaald. Swiss-Swiss Democracy is grotendeels (120.000 euro) gesponsord door Pro Helvetia, een onafhankelijke stichting die volledig draait op overheidsgeld en die tot doel heeft de Zwitserse kunsten in het buitenland te promoten. De Zwitserse Senaat, die dinsdag toch al over budgetten vergaderde, besloot direct om Pro Helvetia voor straf in 2005 niet 34 miljoen frank (zo'n 27 miljoen euro) te geven, zoals beloofd, maar 33 miljoen. Komende week moet het parlement dit goedkeuren.

,,Schandalig'', vindt Roberta Weiss, directeur van de Bond voor Zwitserse Beeldende Kunstenaars (Visarte) in Zürich. ,,Artikel 21 van de grondwet garandeert de kunstzinnige vrijheid. En de centrum-rechtse meerderheid besluit dat kunstenaars propaganda moeten maken voor Zwitserland?! Dit is precies het mechanisme dat Hirschhorn aan de kaak stelt.''

Christiane Langenberger, een liberale senator uit Lausanne, is het daar niet mee eens. ,,Ik heb óók mijn bedenkingen bij ons politieke systeem. Maar daar debatteer je over, híer. Je gaat er niet op zo'n smakeloze manier mee spelen in het buitenland. En zeker niet met overheidsgeld.''

De kunstenaar zelf, die onlangs gelauwerd werd met de prestigieuze Joseph Beuys-prijs, is totaal verrast door de rel die hij ontketende. ,,Dit is nou precies wat ik wil zeggen met de tentoonstelling!'' roept hij door de telefoon uit Parijs. ,,De eerste twee dagen was het stil in Zwitserland. Toen verschenen er maandag artikelen, in Blick en andere bladen, over hoe ik hier de vuile was buiten hang van Zwitserse belastingcenten, op een moment dat iedereen moet bezuinigen. Ha!, dachten de politici, daar kunnen wij stemmen mee winnen – en ze praatten het allemaal na. En niemand neemt de moeite om te komen kijken. De discussie gaat alleen maar over geld, geld. Een inhoudelijk debat is in Zwitserland niet meer mogelijk. De politici denken enkel aan de kiezer en zo wordt ieder onderwerp gereduceerd tot wat de kiezer het belangrijkst vindt: geld.''

Hirschhorn is niet de eerste Zwitserse kunstenaar die als `nestbevuiler' wordt gezien. Twee jaar geleden wilde Christoph Büechel de draak steken met de Zwitserse preoccupatie met geld door 50.000 frank te verstoppen in het Helmhaus in Zürich. Bezoekers moesten dit kleine fortuin zoeken. Büchel wilde zien hoe ver ze daarbij zouden gaan: de vloer opbreken, behang van de muur trekken? Maar de burgemeester verbood het project op de dag dat het van start ging. Schrijvers als Max Frisch en Friedrich Dürrenmatt werden gehaat in eigen land, omdat ze er hevig de spot mee dreven: Dürrenmatt vergeleek Zwitserland met een gesticht, volgens Frisch ,,ademt het schandalen uit al zijn poriën''. Ook Ben Vautier, die op de Wereldtentoonstelling in Sevilla in 1992 het Zwitserse paviljoen opsierde met de tekst ,,Zwitserland bestaat niet'' haalde zich de toorn van zowat de hele natie op den hals.

Velen in de kunstensector wijzen de SVP van Blocher aan als de aanstichter van de rel rond Hirschhorn. Maar een christendemocraat – niet voor niets uit `belastingparadijs' Zug, zeggen sommigen, waar iedere cent die de overheid aan sociale of artistieke doelen uitgeeft er één te veel is – stelde in de Senaat voor om Pro Helvetia te kortwieken. Blocher zelf, de enige minister die trouwens actief kunst verzamelt, hult zich in stilzwijgen over de affaire-Hirschhorn. ,,Slim van Blocher'', zegt Pierre Keller, directeur van de kunstacademie in Lausanne. Hoe meer er over deze affaire wordt gesproken, hoe meer aandacht de boodschap van Hirschhorn krijgt.

Het Zwitserse culturele centrum in Parijs heeft nog nooit zoveel bezoekers gehad als nu. De internationale pers zit er bovenop. In Zwitserland krijgen mensen nu door dat niet Hirschhorn, maar een balletgezelschap of kamerorkest dat in 2005 gaat optreden, de steun van Pro Helvetia zal moeten missen. ,,Het was beter geweest'', geeft senator Langenberger toe, ,,als we niet zo overhaast hadden gestemd. De emoties liepen te hoog op. We hadden wijzer moeten zijn. De hele wereld lacht om ons. Hirschhorn heeft een punt gescoord.''