Awraham Soetendorp: islamofobie is vergelijkbaar met antisemitisme

De trend om alle islamieten over één kam te scheren en als bedreigend af te schilderen, is levensgevaarlijk, zegt Awraham Soetendorp tegen Elsbeth Etty.

In het hoofdartikel van `Levend Joods Geloof', het tijdschrift van de Liberaal-Religieuze Joden in Nederland, trekt u een vergelijking tussen stemmingmakerij tegen de islam en het antisemitisme. U schrijft geen ,,onterechte historische parallellen'' te willen trekken, maar dan merkt u toch op: ,,we weten dat het stigmatiseren en isoleren van welke bevolkingsgroep dan ook noodlottige gevolgen heeft.'',,Wat nu de moslims in Nederland overkomt, is levensgevaarlijk. Vooral de trend om alle islamieten over één kam te scheren en als bedreigend af te schilderen. Dat lot trof de joden in de jaren '30, in Duitsland maar ook in Nederland. In Levend Joods Geloof citeer ik het vooroorlogse Tweede-Kamerlid De Geer, de latere minister-president, die de dag voor de Kristallnacht regering en parlement opriep om op te treden tegen het oprukkende antisemitisme met name op scholen, maar ook zei: ,,Zelfs aangenomen, dat onder joden veel verdorven naturen voorkomen – meer dan onder andere mensen – dan nog is het gruwelijk dit op jonge kinderen te verhalen.''

Maar op die manier wordt nu toch niet over moslims gepraat?,,Wel in de trant dat moslims een gevaarlijk geloof aanhangen. Je kunt geen directe historische parallellen trekken, maar je moet wel historische lessen leren. We weten dat stigmatisering tot paniek leidt en ten koste gaat van de cohesie in de samenleving. Als de islam echt vrede- en levensbedreigend is, zoals steeds vaker wordt gesuggereerd, dan praten we over 1,2 miljard mensen over de hele wereld. Als die het allemaal op ons en op de democratie gemunt hebben, gaan we eraan. Dit apocalyptische beeld van de islam is van elke realiteitszin en van elk fatsoen ontdaan. Ik vind dat joodse leiders, die aan den lijve ondervonden hebben wat stigmatisering betekent, hun stem moeten laten horen en dat doen we ook.''

Maar joden zijn zelf het mikpunt van islamitisch antisemitisme. In de brief van de moordenaar van Theo van Gogh worden joden met de dood bedreigd. De burgemeester van Amsterdam staat onder permanente bewaking, omdat hij een joodse achternaam heeft.,,Dat is ellendig genoeg. Maar toch vind ik niet dat we moeten spreken van moslim-antisemitisme. Er zijn onder moslims mensen die tot antisemitische gedachten en handelingen komen. Antisemitisme is een kwaad dat bestreden moet worden, ook in die kringen.''

Op welke manier?,,Hoe moeilijk het ook is: wij – joden, moslims, christenen, hindoes, humanisten – moeten ons niet tegen elkaar laten opzetten. De gematigden moeten elkaar vinden, ook al worden we daarmee in de softe hoek gedrukt. We moeten zorgdragen voor een samenleving waarin vrijheid van meningsuiting is en waarin niemand wordt bedreigd wegens een overtuiging. Een wereld waarin mensen op straat zich vrij kunnen bewegen, of ze nu een keppel of hoofddoek op hebben. Ik vind met Job Cohen dat we elkaar moeten blijven opzoeken en dat dat op den duur zal leiden tot een samenleving die inderdaad multicultureel is, waarin de verschillen van cultuur en religie een natuurlijke rol kunnen spelen.''

Een stabiele samenleving is misschien eerder gebaat bij een minder zichtbare rol voor religie. Geloven doe je achter je eigen voordeur, zoals dat tegenwoordig heet.,,Daarover verschillen u en ik van mening. De spirituele tradities beleef je in je huiskamer, maar met de waarden die je hebt meegekregen moet je in de maatschappij kunnen staan. Religie moet niet naar het privé-domein worden teruggedrongen.''

Maar dan moet je wel accepteren dat er vanuit die maatschappij ook scherpe religiekritiek wordt geleverd.,,Zeker. Ayaan Hirsi Ali heeft recht van spreken. Het is onacceptabel dat zij achter kogelvrij glas moet zitten. De samenleving hoort zich daarvoor te schamen. Ik wil met haar in debat kunnen over uitspraken en gedachtegangen. Tegelijkertijd moet er discussie zijn over de grenzen aan de vrijheid van meningsuiting. Ik denk bijvoorbeeld terug aan 1987, de discussie over de vraag of opvoering van het toneelstuk van Fassbinder De stad, het vuil en de dood moest worden verboden, omdat het kon aanzetten tot antisemitisme.''

U was toen fel tegen opvoering. Denkt u daar nog zo over? En zo ja wat betekent dat dan voor de uitingsvrijheid van islamcritici? Waarom Fassbinder willen verbieden en `Submission' van Hirsi Ali niet?,,Ons werd inderdaad in die Fassbinder-affaire verweten dat we de vrijheid van meningsuiting wilden beperken. Aan de andere kant waren er mensen die echt in het diepst van hun ziel gekwetst werden. Hoe kun je dat oplossen? Mijn ervaring is: door discussie. Toen De stad, het vuil en de dood zo'n twee jaar geleden alsnog werd gespeeld, was er geen enkele commotie meer. Nu zijn er moslims die zich tot in het diepst van hun ziel gekrenkt voelen door Submission en naar de rechter willen stappen om een mogelijk vervolg te verbieden. Op zich is het goed als de weg van het recht wordt gevolgd. Maar de discussie over de grens tussen de vrijheid van meningsuiting en de plicht om rekening te houden met groepen die gekwetst worden, moet ook buiten de rechtszaal gevoerd worden.''

Heeft Ayaan Hirsi Ali naar uw mening grenzen overschreden? Er zijn mensen die vinden dat ze provoceert en polariseert.,,Ik vind haar een hele sterke persoonlijkheid en heb grote bewondering voor haar. Zij voert een duidelijke strijd voor vrouwen binnen de islam. Over haar methodes kun je verschillend oordelen. De samenleving moet sterk genoeg zijn om te leven met uitingen die als provocerend kunnen worden opgevat.''

Maar is die samenleving daar wel sterk genoeg voor. Je ziet sinds de moord op Theo van Gogh de haat tegen moslims groeien. In HP/ De Tijd van vorige week werden alle moslims als potentiële terroristen afgeschilderd, en werd de mogelijkheid geopperd om met `razzia's in de schotelantennebuurten van de grote steden' minimaal 50.000 mensen op te pakken.,,Er wordt veel ongenuanceerd gesproken en geschreven over de islam, daar wil ik tegen blijven ageren. Op het moment dat sprake is van stemmingmakerij tegen de islam, waarbij moslims als inherent inferieur of niet deugend worden afgeschilderd, krijg ik misselijke gevoelens, die mij doen denken aan de uitspraken van De Geer over joden. Ik ben ervan overtuigd dat de grote meerderheid van de moslims in ons land geen ontwrichting van de samenleving wil. De meesten willen een productief leven en een toekomst voor hun kinderen, vooruitzichten die elke burger wil.''

U kunt begrip opbrengen voor een imam die om religieuze redenen weigerde minister Verdonk de hand te schudden?,,Dat is niet per se een uiting van gebrek aan respect voor de minister. Er is onbegrip van weerskanten. Daar kun je alleen de dialoog tegenover stellen: mensen duidelijk maken dat er grote verschillen zijn binnen de islam en dat volledige acceptatie een kwestie van tijd is. In Nederland zijn er pas sinds veertig jaar grote groepen moslims. De joodse gemeenschap, die al sinds het begin van de 17de eeuw hier leeft, kan volwaardig meedoen. Dat heeft ons een hele tijd gekost en het is goed gekomen. Maar terwijl ik dat zeg, voel ik een scherpe pijn, want 1940-1945...''

Dat is nooit meer goed gekomen.,,Nee, het enige wat het ons voor altijd leert is dat wij niet mogen stigmatiseren, dat we nooit een groep apart moeten zetten.''

Maar u wordt dan verweten de discussie dood te slaan met verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog. Ik leg u nog een citaat voor uit HP/De Tijd, over ,,mensen als Ed van Thijn''. Dat zijn mensen ,,die hun socialistische bekommernis met de armen van de wereld combineerden met hun joodse zorgen na de Tweede Wereldoorlog in het kortzichtige beleid: laten we in Nederland zoveel mogelijk minderheden binnenhalen, dat verkleint de kans dat de joden weer een keer de klos worden.'',,Schandelijk. Het is de omkering van alle waarden. Van Thijn was, net als ik, een onderduikkind. Natuurlijk geeft zo'n ervaring je een extra gevoeligheid mee, maar om dat tegen iemand te gebruiken...''

Het laat wel zien dat uw waarschuwende vergelijking tussen islamofobie en antisemitisme niet bij iedereen aanslaat.,,Nee, wat dat betreft verlang ik terug naar de wat oudere generatie journalisten en politici. Het politieke bedrijf is verslapt. Ik mis de gepassioneerdheid van de generatie Van Thijn die de oorlog aan den lijve heeft ondervonden en er altijd op hamderde: `Dat nooit weer'.''

,,U eindigt uw artikel in `Levend Joods Geloof' met het uitspreken van de overtuiging dat `de zachte krachten zullen overwinnen'. Is dat geen wishfull thinking?'',,Er is geen alternatief. We moeten de problemen oplossen door discussie, door dialoog tussen godsdiensten, door onderwijs en door het bestrijden van karikaturale beelden van de islam. Ik geloof dat onze samenleving de nodige veerkracht heeft. Wat nu in Nederland gebeurt, is onderdeel van een mondiaal probleem, maar dat betekent niet dat we weerloos zijn. Ik wil vanuit de joodse gemeenschap kunnen blijven wijzen op het gevaar van stigmatisering van een hele groep of godsdienst. Het leven als jood leert ons, door de geschiedenis heen, dat als wij worden aangevallen, niet alleen de joden worden aangevallen, maar dat het altijd gaat om de rechten van de mens. De stigmatisering van de islam is niet alleen een bedreiging voor moslims, maar voor de kwaliteit van de samenleving als geheel.''