Zuid-Amerika op zoek naar eenheid

Zuid-Amerika streeft naar vergaande integratievormen, zoals die van de Europese Unie. Maar wat er nu al is, functioneert matig. Oude conflicten doorkruisen pogingen tot meer samenwerking.

Het ideaal is een politiek, economisch en cultureel samenwerkingsverband dat uiteindelijk eenzelfde soort bevoegdheden en structuur krijgt als de Europese Unie. Maar dan in Zuid-Amerika: de Comunidad Sudamericana.

Presidenten en hoge leiders van twaalf Zuid-Amerikaanse landen tekenden woensdag in de Peruaanse stad Cuzco een verklaring voor de oprichting van deze Zuid-Amerikaanse Unie. Volgens de secretaris-generaal van Mercosur – het huidige samenwerkingsorgaan van vier zuidelijke Latijns Amerikaanse landen – Eduardo Duhalde moet de unie over vijftien jaar één vrijhandelszone zijn met een gemeenschappelijke munt.

Vooralsnog worden geen institutionele organen opgericht die de unie concreet vorm geven. Over een half jaar komen de landen opnieuw bij elkaar om te kijken of er een soort administratief besturend orgaan wordt opgericht. Volgens de voormalige Argentijnse president Duhalde wordt er ook gesproken over de oprichting van een Zuid-Amerikaans parlement.

De oprichting van de Zuid-Amerikaanse Unie is een initiatief van het grootste land op het continent, Brazilië. Toenmalig president Fernando Henrique Cardoso lanceerde het idee in 2000 ter gelegenheid van de 500ste verjaardag van de ontdekking van Brazilië. Zijn opvolger Luiz Inacio Lula da Silva heeft de oprichting van de Unie eveneens gesteund. Lula zei woensdag dat de ,,integratie waar Bolívar van droomde de komende jaren realiteit wordt''. Lula verwees daarmee naar de 19de eeuwse vrijheidsstrijder Simon Bolívar.

De twaalf leden van de unie maken deel uit van twee reeds bestaande economische samenwerkingsverbanden. De Mercosur-landen: Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay. De gemeenschap van Andes-landen: Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru and Bolivia. Guyana, Chili en Suriname zullen zich bij deze twee blokken voegen, waarmee alleen het Franse overzeese gebiedsdeel Frans Guayana buiten de unie valt.

Een van de politieke doelstellingen van de Zuid-Amerikaanse Unie is om in internationale organisaties voortaan met één stem te spreken. De unie telt 360 miljoen inwoners en omvat 17 miljoen vierkante kilometer waarvan bijna de helft bos. De unie heeft een bruto binnenlands product van ruim 700 miljard euro, exporteert jaarlijks voor zo'n 140 miljard euro, heeft voorraden olie en gas waarmee het in ieder geval nog honderd jaar vooruit kan en bezit de grootste voorraad zoetwater – zo'n 27 procent van het totaal. Het continent is tevens 's werelds belangrijkste producent van voedsel.

Een concreet voornemen betreft het uittrekken van zo'n vier miljard euro ter realisering van 32 infrastructuurprojecten. Het gaat om bruggen, wegen, communicatieverbindingen, vliegvelden en spoorlijnen die de fysieke eenwording van het continent bevorderen. De projecten zouden voor 2010 moeten zijn voltooid. Peru en Brazilië maakten gisteren bekend dat ze een snelweg gaan aanleggen van de Atlantische kust tot aan de kant van de Stille Oceaan (1.200 kilometer).

Het nieuwe samenwerkingsverband wordt vooral gesteund door de socialistische presidenten van Brazilië, Argentinië en Venezuela. Chávez van Venezuela praat ook al over het aangaan van een militaire alliantie, één Zuid-Amerikaanse energiemaatschappij en één Latino tv-kanaal. Landen als Chili en Colombia zijn iets behoedzamer. Deze landen hebben een goede verstandhouding met de Verenigde Staten en bezitten ook reeds handelsverdragen met Amerika.

Critici zeggen dat de nieuwe unie in de praktijk niet veel zal gaan voorstellen. Er wordt op gewezen dat de huidige regionale samenwerkingsverbanden slecht functioneren. Op dit moment maken bijvoorbeeld Brazilië en Argentinië ruzie omdat dit laatste land de import van huishoudelijke apparaten zoals wasmachines en televisies uit Brazilië aan banden wil leggen. Ook de relatie tussen Chili en Bolivia is slecht, omdat Bolivia een toegang tot zee eist op grondgebied dat Chili een eeuw geleden op Bolivia veroverde.

De oprichting in Cuzco – de voormalige hoofdstad van het Inca-rijk – is volgens de initiatiefnemers ook van belang om sterker te staan in de onderhandelingen met de Verenigde Staten en de Europese Unie over vrijhandelsverdragen. Het plan om in oktober tussen Mercosur en de EU een economisch akkoord te sluiten is mislukt. Ook het voornemen om op 1 januari van 2005 één grote Amerikaanse vrijhandelszone in te stellen mislukte, omdat onder de voorwaarden die de VS stelt Zuid-Amerika bang is voor een economische kolonisatie van de eigen regio.