Wederopstanding in 5 aktes

Na jaren van restauratie en polemiek is deze week het theater Scala in Milaan heropend; dé muziekgebeurtenis van het decennium in Italië. ,,De Scala moet heel Italië tot voorbeeld strekken.''

Twaalf minuten applaus en ontelbare `bravo's' wellen op als dinsdag de klanken van Europa Riconosciuta van Antonio Salieri zijn verstomd. Milaan en operaminnend Italië sluiten hun Teatro alla Scala weer in de armen. De plek waar Verdi, Rossini en Maria Callas hun succes vierden is weer beschikbaar. Drie jaar van restauratie en 61 miljoen euro blijken genoeg geweest om de oude dame om te toveren in een soepele ballerina.

Opluchting, trots en hoop winnen het dezer dagen even van crisis, polemiek en depressie, die de sfeer in het land zo overheersen. Italië kampt namelijk met de laagste economische groei en hoogste staatsschuld in Europa. Bijna dagelijks zijn er stakingen. Steeds meer mensen hebben moeite om financieel het einde van de maand te halen en vorige week bleek uit een enquête dat de Italianen zich grote zorgen maken over hun toekomst.

Na de Scala zijn Milaan en de rest van Italië aan de beurt voor een wederopstanding, zo concluderen politici en commentatoren een dag na de opening eendrachtig: `De Scala moet heel Italië tot voorbeeld strekken.' Punctualiteit, doelmatigheid en smaak kunnen dus samengaan, ook in Italië, luidt hun les. `Als de Scala het kan, kan Milaan het ook. En wat Milaan kan, moet Italië ook willen', is de boodschap.

1ste akte Opera is in Italië niet zomaar muziek, het maakt deel uit van 's lands genen. Giuseppe Verdi begeleidde de eenwording van het land met zijn meesterwerken. Maria Callas bracht vanuit de Scala Italië in vervoering en werd de eerste nationale diva. En de machthebbers treffen elkaar al eeuwen in de operatheaters om er te netwerken en politiek te bedrijven.

Maar zoals dit jaar keek men sinds een halve eeuw al niet meer uit naar 7 december. Het is de naamdag van Milaans schutspatroon Sint Ambrosius, en traditiegetrouw wordt dan het operaseizoen in de Scala geopend. Maandenlang schreven de kranten pagina's vol over de vorderingen van de restauratie. President Carlo Azeglio Ciampi vergewiste zich persoonlijk van de vorderingen in de bouwput. En op de dag van de opening schenkt de Corriere della Sera al zijn 800.000 lezers een boek over de geschiedenis van de Scala.

Iedereen die vindt dat hij ertoe doet, heeft zich de afgelopen maanden in de strijd gestort om een entreebewijs te bemachtigen voor wat nu al wordt beschouwd als de muziekgebeurtenis van het decennium. De eega's van de Italiaanse machthebbers traden lange tijd geleden in overleg met hun stylisten om even geprepareerd en gerevitaliseerd als de Scala ten tonele te verschijnen.

2de akte Omdat 7 december, Sint Ambrosius, in Milaan een vrije dag is, loopt het al vroeg storm voor de Scala. De straten richting de muziektempel zijn al om drie uur afgezet met dranghekken en honderden agenten. Ze scheiden de duizenden nieuwsgierigen van de limousines die vanaf vijf uur voorrijden om het hooggehakte bont bij de trappen af te leveren.

De hoge gasten worden ontvangen met gejoel. Op het plein tegenover de Scala demonstreren onderbetaalde verplegers en met ontslag bedreigde werknemers van autofabrikant Alfa Romeo tegen de exorbitante luxe taferelen die zich voor hun ogen afspelen. ,,Dieven, dieven'', schreeuwen ze. ,,Een toegangskaartje voor vanavond is twee keer zo duur als mijn loon van 1.000 euro'', roept een demonstrant.

Een tandarts in goeden doen excuseert zich voor zijn aanwezigheid met de opmerking dat hij ,,natuurlijk in zijn hart bij die arme mensen is'', maar dat de Scala een symbool is voor Milaan, zoals het Colosseum dat is voor Rome. ,,Als deze demonstranten op de zwarte markt 300 euro voor een voetbalwedstrijd moeten betalen, klaagt niemand. Ze protesteren alleen maar tegen cultuur'', zo voegt hij er even later aan toe. En dat op de dag dat toekomstig pauskandidaat, kardinaal Tettamanzi van Milaan, zijn stad oproept tot meer solidariteit tussen rijk en arm en minder consumentisme.

Als de dames zich hebben laten fotograferen, nemen vriend en vijand voor even plaats onder hetzelfde dak. Premier Silvio Berlusconi zet het vonnis wegens corruptie dat hem later deze week boven het hoofd hangt uit zijn gedachten en meldt zich met twee dochters en, een zeldzaamheid, met zijn vrouw Veronica, die zich publiekelijk liever niet aan zijn zijde toont. Maar ook zijn grote industriële rivaal Carlo de Benedetti en de gepensioneerde procureur-generaal die opriep tot verzet tegen Berlusconi, willen de opening van de operazaal niet missen.

Sophia Loren, uitgenodigd en aangekleed door Giorgio Armani, trekt bijna meer aandacht dan de diva's op het podium. Emanuel Filibert, de kleinzoon van de laatste Italiaanse koning, arriveert met zijn nieuwe bruid Clotile. En behalve zeven Italiaanse ministers en ontelbare staatssecretarissen geven de premiers van Zwitserland, Albanië, Kroatië en Bulgarije acte de présence.

3de akte Door het met een zachte marmerkleur gepleisterde atrium betreden Italië's hoofdrolspelers het theater. Ze zoeken hun zetels in de zaal en op de zes vergulde balkongalerijen die de stralende bonbonnière Scala omlijsten. Eenmaal op hun plaatsen ontdekken ze meteen een noviteit: een display op de stoel voor hen, waarop ze de tekst van de opera kunnen volgen.

Langzaam belanden ze in achttiende-eeuwse sferen, dankzij de ,,conservatieve restauratie'' onder leiding van architect Elisabetta Fabbri. Zij tekende ook voor de binnenkant van het vorig jaar in Venetië herstelde – eveneens net heropende – operahuis La Fenice. ,,Ons werk is gericht op de herinnering. Alles is met de hand gedaan'', zo beklemtoonde Fabbri onlangs.

De vloertegels die architect Giuseppe Piermarini in 1778 gebruikte, zijn weer aan de oppervlakte gekomen. De nieuwe lambrisering is volgens het oorspronkelijke ontwerp aangebracht. De grote kroonluchter schittert weer als in zijn beste tijden en de gouden toneellijst imponeert de bezoeker.

De vloer in de zaal is geheel vervangen. Het puin dat er na het bombardement van 1943 onder was verstopt, is weggehaald, waardoor het nieuwe parket boven een lege ruimte zweeft en kan meetrillen met het orkest.

Voor deze en andere akoestische ingrepen liet de Scala zich adviseren door de Spaanse akoestisch ingenieur Higini Arau, die ook betrokken was bij het herstel van het in de jaren negentig afgebrande theater Liceu in Barcelona. Hij werd ingevlogen nadat velen vreesden dat de restauratie de akoestiek van de wereldberoemde Scala zou vernielen.

4de akte Want kritiek is er geweest. Heel Italië leek zich te bemoeien met de nationale trots. In december 2002 verschenen in alle nationale kranten alarmerende stukken over hoe de Scala definitief was bedorven. Een televisieprogramma van een van Silvio Berlusconi's zenders bracht de primeur door de sloopwerkzaamheden in het geheim te filmen. De bijdrage toonde hoe puin van de sacrale Scala in het donker werd afgevoerd naar een stortplaats. Luchtfoto's in de kranten lieten zien wat voor ravage er achter de schermen van de bouwput was aangericht.

Via juridische procedures probeerden geschokte cultuurminnaars de restauratie te stoppen. Ze vonden dat de aanbesteding niet netjes was verlopen en waren boos omdat bij de sloop het podium en de coulissen niet waren bewaard om in een museum te worden tentoongesteld. De Zwitserse architect Mario Botta, die de supervisie over het hele project heeft, moest als buitenlander ervaren wat het in Italië betekent om de Scala te ontheiligen.

Botta verweerde zich ferm en stelde dat de sloop van het toneel in het oorspronkelijk plan zat. ,,Ik weet dat ik hier een gebouw aanpak waarvan de symbolische en metaforische waarden sterker zijn dan de functionele eigenschappen. Maar dit project is goedgekeurd door de gemeente, door de Scala, het ministerie van Cultuur en door Monumentenzorg. Het voldoet aan de nieuwe technische eisen en respecteert de historische vormen die architect Piermarini heeft gebruikt.''

Wie denkt dat de Scala nooit mag worden veranderd, miskent de ruim 220 jaar geschiedenis van het pand, zo las Botta Italië de les. ,,De historie van dit gebouw is die van een permanente bouwplaats. Het is nu aan ons om onze Scala te creëren, zonder overdreven nostalgie.''

En door ging de restauratie. In een zenuwslopend tempo werden nog eens tientallen vrachtwagens met puin afgevoerd om daarna met lange rijen cementwagens een toneeltoren van 18 meter diep en 38 meter hoog te storten.

Deze toneeldoos en een nieuwe ovalen vorm van drie etages boven op het dak steken boven de antieke façade uit en hebben tot gemengde reacties geleid. De ovaal vervangt de wildgroei aan kantoortjes die her en der op het dak waren gebouwd en de toneeltoren biedt de Scala de mogelijkheid om het aantal uitvoeringen met 30 procent te verhogen.

Het nieuwe trekkenwerk in de toneeltoren is een technologisch hoogstandje, waarmee zeven podiumdelen van 22 bij 7 meter onafhankelijk van elkaar tweeënhalve meter omhoog en achttien meter omlaag kunnen worden gebracht. Een noviteit die ongekende mogelijkheden geeft bij de mise-en-scène, en die de Scala in staat stelt om drie verschillende stukken in een week te programmeren. ,,Zo kunnen we de Scala toegankelijker maken voor een groter publiek'', legt algemeen directeur Carlo Fontana uit, de grote man achter de verbouwing.

Het was ook zijn idee om tijdens de openingsavond een videoscherm te plaatsen in de beroemde klassieke winkelgalerij Victor Emanuel II en in de Milanese gevangenis San Vittore: ,,Een plek waar wordt geleden en waar cultuur de mensen kan helpen zich beter te voelen.''

5de akte Wanneer iedereen binnen zit en buiten klaarstaat, verandert Milaan dinsdag om zes uur even in één groot openluchttheater dat zich overgeeft aan de liefdes- en machtsstrijd tussen Europa en Semele. De opera van Antonio Salieri (bekend als jaloerse rivaal van Mozart in de film Amadeus) is voor het eerst in 226 jaar weer te horen in de stad. Sinds de opening van de Scala in 1778 is hij nooit meer uitgevoerd.

Onder Riccardo Muti's leiding imponeren de Duitse sopraan Diana Damrau (Europa) en de Italiaanse Désirée Rancatore (Semele) tijdens aria's met een gigantische moeilijkheidsgraad. Het ballet emotioneert zelfs de politieagent bij de ingang. De regisseur heeft alle mogelijkheden van het podium gebruikt en laat zelfs het gehele koor tot tweeënhalve meter hoogte optillen.

Na afloop van het eindeloze applaus blijft geen superlatief ongebruikt. ,,De akoestiek is prachtig en de zaal schitterend'', zegt Sophia Loren, het Italiaanse schoolvoorbeeld van eeuwige Renaissance. ,,Wonderful'', roept Berlusconi uit tegen zijn buitenlandse gasten. Om er aan toe te voegen dat hij persoonlijk uit eigen zak vijf miljoen euro heeft bijgedragen aan de restauratie.

Ook maestro Muti heeft zijn aanvankelijke scepsis over de restauratie al lang laten varen en is als een kind zo blij met de nieuwe klankkast Scala. ,,Het theater is veel beter dan voor de restauratie'', zo beaamt minister van cultuur Giuliano Urbani.

Een opgetogen algemeen directeur Carlo Fontana omarmt architect Botta: ,,Tutto benissimo. Wie de organisatie onderuit wilde halen, heeft zich vergist.'' En Botta bekent dat hij nu eindelijk weer rustig zal slapen.

De lucht is zwanger van opluchting. ,,Alle polemieken behoren tot het verleden. Na alle problemen is dit een grote feestdag'', zo sommeert burgemeester Gabriele Albertini. ,,Deze wedergeboorte van de Scala is geslaagd en iedereen was erbij betrokken. Dat is een positieve boodschap en spoedig zullen we andere resultaten zien'', voegt de president van de provincie Fillipo Penati eraan toe.

Milaan wacht de ingrijpendste metamorfose in decennia. Spoedig opent buiten de stad een van de grootste beursterreinen ter wereld. En in 2006 wordt in het centrum begonnen met de bouw van drie glazen wolkenkrabbers. ,,Dit is de metafoor voor een Italië dat functioneert en dingen presteert waar we trots op mogen zijn'', concludeert de kersverse minister Marco Follini.

Epiloog

Een dag later viert de stad opnieuw feest. Deze keer de onbevlekte ontvangenis van Maria. Het toneel heeft zich van de opera verplaatst naar de kathedraal. Op het Domplein bewonderen duizenden bezoekers een diaprojectie op het scherm dat de restauratiewerkzaamheden aan de Dom bedekt. Binnen voert kardinaal Tettamanzi zwaaiend met wierook en kardinaalsstaf zijn eigen theater op.

Midden op het vrijwel lege plein voor de gesloten Scala staat een klein jongetje met zijn vader. ,,Mag ik naar de Scala'', vraagt hij.

De zichtbaar onbemiddelde, maar trotse vader, antwoordt als een volleerd acteur: ,,De Scala is heel duur jongen, maar we zullen zien...''