Nobelprijs eert milieu en vrouwen

De Keniaanse Wangari Maathai heeft vanmiddag in Oslo de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst genomen. Een triomf voor de milieubeweging en de Afrikaanse vrouw.

,,Als een dergelijke prijs wordt toegekend aan een Afrikaanse vrouw, moet dat de vrouwen wel stimuleren en emanciperen, zeker de Afrikaanse vrouwen. Terwijl de mannen zich stomverbaasd afvragen wat hun nu is overkomen.'' De Keniaanse Wangari Maathai zei dit voordat ze vanmiddag in Oslo de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst nam. Ze is de eerste Afrikaanse vrouw aan wie die prijs is toegekend en de eerste milieuactivist. Ze heeft altijd het verband gelegd tussen vrede en milieubescherming.

De door nonnen opgevoede, 64-jarige Wangari Maathai was de eerste vrouwelijke professor in Oost-Afrika met een doctorstitel. Haar gedachtegoed is eenvoudig, haar moed legendarisch. ,,Plant een boom en werk aan de toekomst van uw kinderen'', luidt haar standpunt, en dat sloeg aan op het geërodeerde Keniaanse landbouwland. Ze begon haar Greenbelt-beweging in 1977 door in eigen tuin enkele bomen te planten. Sindsdien heeft de beweging er dertig miljoen geplant, waarmee 10.000 plattelandsvrouwen extra inkomsten kregen.

Een argeloze bezoeker uit de geïndustrialiseerde wereld ziet oneindige ruimtes met zandvlaktes tot aan de roodgloeiende horizon, ondoordringbare wouden vol met wilde dieren en groenblauwe zeeën met rond koraalriffen dwarrelende vissen. Deze indrukken van een woeste en onaangetaste natuur staan al sinds de komst van de eerste ontdekkingsreiziger op het blanke netvlies: de verbeelding van een maagdelijk Afrika. Wie zijn oor te luister legt bij stokoude bewoners, ziet een natuur in volle aftocht: savannes die veranderden in woestijnen, omgehakte bossen, zeeën waarop afval drijft, een door mensen vernietigd landschap.

Wangari's vaderland en in het bijzonder haar geboortestreek rond Mount Kenya is overbevolkt. In het noorden rukt de woestijn op. In honderd jaar is meer dan negentig procent van de wouden in Kenia gekapt. De overgebleven stukjes bos zijn slechts twee procent van wat volgens biologen nodig is voor een betrouwbare regenval. Gevolg: meer droogtes en minder voedselproductie. Tot tien jaar geleden kon het land zichzelf voeden, nu dient ieder jaar voedsel te worden geïmporteerd. In die context heeft Wangari's actie om bij elke gelegenheid, op ieder moment een boompje te planten wonderen verricht.

Wangari's grote tegenstander was de Keniaanse president Moi die in 2002 na 24 jaar aftrad. Ook Moi plantte bij ieder officieel bezoek een boompje, maar gaf tegelijkertijd stukken woud weg aan politici om ze om te kopen. Toen Wangari de degens met de aristocratische Moi kruiste, noemde hij haar ,,die krankzinnige vrouw'' en sprak de historische woorden: ,,Vrouwen moeten zwijgen wanneer de mannen hebben gesproken.'' Hij verbood haar Greenbelt-beweging en zette haar in het gevang. Wangari was nooit bang om stevige uitspraken over de toen nog alom gevreesde Moi te doen: ,,Met zulke corrupte leiders valt het moeilijk het milieu te beschermen. Ze zijn zó incompetent dat ze er hun geslachtsdeel op nazien om zich sterker te voelen als ze eenmaal worden bedreigd door vrouwen.''

Wangari begon als milieuactiviste maar groeide, onder druk van een repressieve en ouderwetse overheid, uit tot een voorvechter voor democratie en vrouwenrechten. Haar Greenbelt-beweging werd een machtsfactor van betekenis die de stoottroepen van Moi trotseerden in een gevecht om het laatste stukje inheemse bossen bij de hoofdstad Nairobi.

Na het aftreden van Moi en de verkiezingsoverwinning van de oppositiepartijen werd Wangari onderminister van Milieuzaken. Dit was een teleurstelling voor haar, want de inmiddels uiterst ambitieuze Wangari had de ministerspost geambieerd. Ze raakte in conflict met haar partijgenoten toen het parlement na politieke intriges een wetsvoorstel afwees ter bescherming van bossen.

Alle kritiek op deze eigengereide vrouw verstomde na het nieuws over de Nobelprijs. Het afgewezen wetsvoorstel is inmiddels opnieuw op de agenda geplaatst van het parlement. Haar minister, met wie ze zodanig in de clinch lag dat ze overwoog om af te treden, gaf haar een dure Pajero-auto in plaats van haar goedkope Toyoto. En Mwai Kibaki liet haar per helikopter overvliegen naar zijn presidentiële paleis. Wangari is nu een bewierookte politicus in Kenia, maar aan de vernietiging van het milieu heeft ze nog lang geen halt weten toe te roepen.