Filmcensuur

De Britse filmmaker Nigel Wingrove mocht eind jaren tachtig zijn film Visions of Ecstacy niet op video uitbrengen, omdat de verfilmde dromen van Theresa de Avila godslasterlijk zouden zijn. Dit verbod door een speciale beoordelingscommissie zag Wingrove indertijd als het achterhoedegevecht van religieuze fanatici. ,,Maar sindsdien is de religieuze onverdraagzaamheid in Europa alleen maar toegenomen, niet door de christenen, maar door de moslims. De moord op Theo van Gogh is daarvan een duidelijk teken'', zegt Wingrove aan de telefoon.

De `Wingrove-zaak' is een cause célèbre in Europa. Films veroorzaken vaker religieus rumoer, zoals in de jaren tachtig Je vous salue, Marie van Jean-Luc Godard. De vertoning van deze eigenzinnige verfilming van de verwekking van Jezus leidde onder meer tot brandstichtingen in bioscopen. Visions of Ecstacy is een van de weinige films die uiteindelijk voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg is gekomen. De film toont in achttien minuten de visioenen van de heilige Theresa de Avila, met onder meer een scène waarin Theresa de gekruisigde Jezus tot leven kust en zijn wonden met strelingen geneest. De Anglicaanse kerk nam geen aanstoot, de katholieke geestelijkheid evenmin. ,,Niemand vond de film godslasterlijk, alleen de beoordelingscommissie'', vertelt Wingrove. ,,Mijn film was een makkelijke prooi. De videoclip Like a prayer van Madonna en de film The last temptation of Christ van Scorsese werden wel toegestaan.''

Na het verbod kreeg Wingrove weinig steun van collega-filmmakers, met uitzondering van wijlen Derek Jarman en Michael Winterbottom. ,,Ik was niet bekend en mijn film had niet de artistieke kwaliteit van films als Natural Born Killers, of The Exorcist, films die ook niet verspreid mochten worden. Het liberale establishment was er daarom niet in geïnteresseerd.'' De culturele wereld in Engeland – onder meer vertegenwoordigd door komiek Rowan Atkinson – loopt op dit moment overigens te hoop tegen een wetsvoorstel om belediging van godsdiensten strafbaar te stellen.

Wingrove kreeg indertijd steun van schrijvers als Fay Weldon en Salman Rushdie, die om zijn boek De Duivelsverzen was getroffen door een fatwa. ,,Boeken hebben een lange traditie en schrijvers hebben vaak te maken gehad met censuur. De tv-beelden van De Duivelsverzen die verbrand werden op straat deden ook erg denken aan de boekverbrandingen in het Derde Rijk'', vertelt Wingrove. ,,Rushdie is zelfs nog naar Straatsburg gegaan om voor mij te getuigen.'' Dat hielp uiteindelijk niet. Het Europees verdrag voor de rechten van de mens beschermt zowel de godsdienstvrijheid (artikel 9) als de vrijheid van meningsuiting (artikel 10). Wingrove betoogde dat het verbod een overtreding was van artikel 10, maar het Europees Hof oordeelde in 1994 dat het verbod de vrijheid van meningsuiting niet te veel had beperkt. Eerder was het Hof in de zogeheten `Preminger-zaak' tot hetzelfde oordeel gekomen.

De `Preminger-zaak' draaide om Das Liebeskonzil van Werner Schroeter, een verfilming van het gelijknamige toneelstuk dat in 1895 al een enorm schandaal veroorzaakte in Duitsland. In de film wordt Jezus voorgesteld als achterlijk, God als een duivelsaanbidder en Maria als krols. De regionale overheid in de Oostenrijkse deelstaat Tirol verbood in 1984 de vertoning van de film in het Otto Preminger-instituut, omdat die de gevoelens van de katholieke meerderheid te veel zou krenken.

,,Het Europees hof onderscheidt bij de vrijheid van meningsuiting twee categorieën: `political speech' en andere uitingen, zoals artistieke of commerciële uitingen'', zegt advocaat Egbert Dommering, hoogleraar informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam. ,,Political speech wordt zo belangrijk gevonden dat het Hof er een Europese norm voor hanteert, die veel toelaat. Uit Oostenrijk komen nogal eens wat zaken met nazi-vergelijkingen, die ook in Nederland nogal eens voorkomen. Die worden doorgaans gebillijkt.'' Bij andere uitingen wordt veel overgelaten aan de lidstaten, omdat de meningen daarover per land zo kunnen verschillen. ,,Het Hof kijkt dan vooral of een land zijn eigen wetten goed heeft uitgevoerd'', zegt Dommering.