`Drugsbeleid Europa is hallucinant'

Wat regeringen er ook tegen doen, mensen blijven toch drugs gebruiken. Dat concludeert criminoloog Tim Boekhout van Solinge. Vandaag promoveert hij.

Drugsgebruik is een modeverschijnsel. Het komt op, zwakt af, en soms verdwijnt het. Xtc-pillen waren kort geleden nog een grote bedreiging van de jeugd, inmiddels zijn ze verhuisd richting Oost-Europa. Modern druggebruik, noemt criminoloog Tim Boekhout van Solinge dat. ,,Drugs zijn een onderdeel van onze cultuur. Je kunt wel proberen een nieuwe trend te stoppen, maar het gebeurt gewoon.''

Boekhout van Solinge promoveerde vandaag aan de Universiteit Utrecht op een onderzoek naar verschillen van het drugsbeleid in Frankrijk, Zweden en Nederland: Dealing with Drugs in Europe. Zijn conclusie: een overheid kan drugsbeleid voeren wat ze wil, invloed op het aantal gebruikers heeft dat niet. ,,Wel op de omstandigheden waaronder drugs worden gebruikt. Je kunt zoveel mogelijk mensen arresteren, zoals in Zweden en Frankrijk, of je kunt proberen zoveel mogelijk de schade te beperken, zoals in Nederland.''

Boekhout van Solinge (36) is al jaren gefascineerd door de oorlog tegen drugs. In 1995 onderzocht hij in hoeverre de Franse beschuldigingen klopten dat de jeugd daar massaal aan de Nederlandse hasj was geraakt. Zijn conclusie was dat iets meer dan 1 procent van de Franse hasj uit Nederland afkomstig was. In 1998 was hij initiatiefnemer van de open brief aan Kofi Annan. Hierin verklaarden vijfhonderd wetenschappers, Nobelprijswinnaars en staatslieden dat de war on drugs meer schade berokkende dan de drugs zelf.

Een streng drugsbeleid werkt niet?

,,Nee. Kijk naar Amerika. Jaarlijks worden daar ruim een miljoen mensen gearresteerd, maar het drugsgebruik is nergens zo hoog.''

In Europa heeft Zweden het strengste beleid. Het werkte daar wél.

,,In zekere zin. De Zweden geloven echt dat een drugsvrije samenleving mogelijk is. Van jong tot oud krijgt de bevolking voorlichting over alcohol, tabak en narcotica, soms al op de lagere school. Er heerst een soort paranoia. Je hebt nu een nachtclubpolitie die houseparty's en kroegen bezoekt, jonge dames die undercover feesten afgaan op zoek naar drugsgebruikers. Elk jaar krijgen zesduizend mensen een strafblad, ook als ze gewoon hasj hebben gerookt.''

Maar de laatste jaren stijgt het aantal drugsdoden in Zweden enorm.

,,Ze maken het gebruik van drugs zo moeilijk mogelijk. Daarom vallen er heel veel doden, veel meer dan in de rest van Europa: meer dan vierhonderd doden per jaar op een bevolking van acht miljoen. In Nederland gaat het om honderd doden. Zweden heeft nauwelijks methadonprogramma's of spuitomruil, omdat men daarmee drugsgebruik zou faciliteren. Verslaafden worden compleet gemarginaliseerd. Als je niets doet om de schadelijke gevolgen te beperken, krijg je meer doden.''

Waarom zijn de methadonprogramma's elders zo succesvol?

,,Methadon vormt een buffer tegen een overdosis heroïne. Ook leidt de beschikbaarheid van methadon ertoe dat junks minder snel slechte heroïne kopen. Ze onderdrukken afkickverschijnselen met methadon. In Zweden heb je dat niet: een junk zal dus alles kopen wat maar op heroïne lijkt.''

Is het Nederlandse beleid effectief, vergeleken met de rest van Europa?

,,Ik denk het wel. Nederland heeft relatief weinig drugsverslaafden. Ze worden hier niet gemarginaliseerd. Ik heb voor onderzoek veel in wachtkamers bij methadonprogramma's gezeten. Dat heeft mij de ogen geopend. Daar zitten ook mensen in pak. Je kunt in Nederland een redelijk leven leiden met drugs, een gewone baan hebben.''

Maar met de kabinetten-Balkenende is het drugsbeleid verscherpt.

,,Van een paar dingen ben ik geschrokken. Men is gestopt met het testen van pillen bij feesten, omdat de overheid daarmee een verkeerd signaal zou geven. Dan moet je ook de methadonprogramma's en de spuitomruil stoppen. Justitie heeft het drugsbeleid overgenomen, terwijl vroeger Volksgezondheid de baas was. Heel significant: het debat over de cannabisbrief werd helemaal gedaan door minister Donner. Het wordt steeds moeilijker voor coffeeshops, wiettelers worden keihard aangepakt.''

Er bestaat in Europa een grote kloof tussen beleid en de lokale praktijk?

,,In de praktijk wordt het drugsprobleem in steeds meer landen benaderd vanuit de volksgezondheid. Op institutioneel niveau gaat het andersom, steeds meer naar het strafrecht toe. In België, Duitsland en Groot-Brittannië zijn regels gekomen om het bezit van een paar gram cannabis niet meer te vervolgen, terwijl de EU discussieert over de harmonisatie van minimumstraffen voor drugs. Het idee daarachter is dat je dan geen zwakke plekken meer hebt in Europa, zodat handelaren nergens meer heen kunnen. Maar dat is een fantasie. Een handelaar gaat af op de plek waar geld valt te verdienen. Als de straffen in één land worden verhoogd, gaan de drugsprijzen omhoog en wordt de handel lucratiever. Achter het Brusselse beleid zitten allerlei aannames die allang achterhaald zijn vanuit de criminologie. Dat is het hallucinante van het Europese drugsbeleid: er wordt veel gepraat, maar het staat heel ver van de werkelijkheid.''

Hoe ontwikkelt het drugsgebruik zich de komende jaren?

,,Drugs verdwijnen niet. Cannabis en cocaïne hebben zich een plaats verworven in de maatschappij. De meeste gebruikers krijgen geen problemen. In tijden van grote maatschappelijke veranderingen of bedreigingen grijpen mensen eerder naar drugs.''

Zoals in Oost-Europa?

,,Daar vindt een enorme transitie plaats. De jeugd gebruikt massaal zware drugs. In Amsterdam is de gemiddelde leeftijd van een heroïneverslaafde veertig jaar, in Moskou of Boekarest twintig. Drugs zijn nieuw en spannend, maar het heeft ook te maken met de enorme sociale veranderingen. Dat gebeurde ook tijdens de industrialisatie in de 19de eeuw, toen er heel veel alcohol werd gezopen. Marginalisering leidt tot een groter gebruik van drank, drugs en kalmeringsmiddelen, zoals je ziet in buitenwijken in Engeland en Frankrijk. Dat is functionele intoxicatie.''