Bouwen aan buurtgevoel met gezamenlijke tuinen

Al lang voor het onlangs verschenen rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) `In het zicht van de toekomst' waren architecten en enkele projectontwikkelaars op zoek naar de vormgeving van `nieuwe gemeenschappen'. In de jaren negentig stelden zij, net als de onderzoekers van het SCP, bij Nederlanders de behoefte aan `iets gemeenschappelijks' vast.

Het Engelse woord voor `gemeenschap' is `community' en dan is het nog maar een kleine stap naar `gated community', de ommuurde woonwijk die Amerika nu al tientallen jaren kent. Maar `gated communities' in strikte zin, dat wil zeggen: wijken met een hek eromheen en een bewaakte ingang, zijn er nog niet in Nederland, al signaleert het SCP-rapport een toenemende angst onder Nederlanders voor misdaad en terrorisme. Het is misschien slechts een kwestie van tijd voor `omhekte woongemeenschappen' ook in Nederland hun intrede zullen doen. Architecten en projectontwikkelaars zijn vooralsnog op zoek naar minder afwerende vormen van `nieuwe gemeenschappelijkheid'.

In de Vinex-wijk Floriande in Hoofddorp zijn daar voorbeelden van te zien. Een groot deel van deze wijk wordt gebouwd op twaalf eilanden die alleen over één brug bereikbaar zijn. Hierdoor hebben de eilanden iets weg van een `ommuurde gemeenschap', met in plaats van een muur een brede sloot. Bovendien krijgt ieder eiland een eigen `identiteit', nog zo'n begrip dat rondzingt in de nieuwe Nederlandse nieuwbouwijken. Opvallend vaak wordt hierbij teruggegrepen naar het verleden. Op eiland nummer 2 komt een vestingstadje en op een ander eiland staan kasteelachtige rijtjeswoningen die vermoedelijk een `veilig gevoel' moeten geven.

Het bijzonderste deel van Floriande is eiland nummer 8, ontworpen door het Amsterdamse architectenbureau Heren 5. Om de bewoners van dit eiland een gemeenschappelijk gevoel te geven destilleerden de architecten van Heren 5 uit oude, bekende stedenbouwkundige types een nieuwigheid in Vinex-land: een combinatie van hofjes en open, collectieve tuinen. Met hun voorzijdes grenzen de rijtjeshuizen, waaruit deze wijk voor een groot deel bestaat, aan parkeerplaatsen en doen zo denken aan aloude hofjes. De achter de huizen gelegen privé-tuinen en -terrassen grenzen aan ruime, door H+N+S ontworpen gemeenschappelijke tuinen, die afdalen naar een greppel. Aan de buitenranden van de wijk liggen twee-onder-een kappers en vrijstaande huizen, bij de brug staat een stompe toren met appartementen.

Alle woningen zijn hoekige, sculpturale gebouwen, die van onder tot boven zijn bedekt met leistenen in verschillende donkere kleuren en zo sprankelende, levendige gevels hebben gekregen. De woningen kunnen, naar wens van de eigenaren, worden uitgebreid met op- en aanbouwen. Ook de toren is onderworpen aan het strenge regime van de leistenen gevels, zodat het hele buurtje een krachtige, herkenbare eenheid vormt.

Maar het opmerkelijkste aan eiland nummer 8 zijn toch de collectieve tuinen. Nieuw zijn ze natuurlijk niet: we kennen ze uit de vele naoorlogse modernistische nieuwbouwwijken die volgens de beginselen `licht, lucht en ruimte' zijn gebouwd. Maar terwijl de open, collectieve tuinen in deze wijken de schuld krijgen van de `Unheimlichkeit' daar en nu vaak in het kader van de stedelijke vernieuwing worden omgebouwd tot besloten binnentuinen, duiken ze op eiland nummer 8 van Floriande juist op.

De clou van de collectieve tuinen in Floriande is dat ze juist doordat ze nu in een Vinex-wijk zijn geland, een ander karakter hebben gekregen. Hier zijn het geen anonieme, open ruimtes, maar gemeenschappelijke verlengstukken van de privé tuinen, die, als het een beetje meezit, kunnen bijdragen aan het buurtgevoel waar zoveel Nederlanders naar verlangen.

Ontwerp: 288 woningen op eiland nr 8 in Floriande, Hoofddorp. Door: Architectenbureau Heren 5. Uitvoering: 2001-2004.