Het beeld

Het woord `onderduiken' staat bol van de connotaties, die lang exclusief verbonden waren met de Tweede Wereldoorlog. In het spraakgebruik begrijpt iedereen meteen wat je bedoelt met `iemand bij wie je zou kunnen onderduiken'. De term `een lastige onderduiker' roept ongemakkelijke bijgedachten op. Inmiddels wordt er gebekvecht over de vraag of je het tijdelijke beveiligde isolement van bedreigde Kamerleden wel `onderduiken' mag noemen, omdat het huidige gevaar aanzienlijk kleiner zou zijn dan dat van destijds individueel bescherming zoekende vervolgden.

De oorlog was altijd erger, dat weet de tweede generatie slachtoffers maar al te goed. Het afdingen op andermans leed is een typisch Nederlands trekje, evenals het eisen van dankbaarheid voor verleende diensten aan mensen in het nauw. Het zijn opvallende elementen in een imposant klein televisiedrama dat de VPRO gisteren uitzond in de serie De nieuwe Lola's.

Tussen twee mensen werd geregisseerd en samen met Gijsbert van der Wal geschreven door Lernert Engelberts, een van de twee eindredacteuren van VPRO's Nachtpodium en eerder maker van de Bollywood-pastiche Driving miss Palmen. Toen Tussen twee mensen ontstond, was nog geen sprake van nieuwe onderduik, hooguit van dreigende problemen rond uitgeprocedeerde asielzoekers. De film speelt zich af in een niet nader genoemde tijd, in een huis dat er ook al in de jaren veertig stond, met een inrichting die naar het heden neigt. Het is oorlog en de alleenstaande nurks Wim zoekt een onderduiker uit in het fotoboek vol kandidaten dat zijn broer Wouter, een ritselaar, heeft meegenomen. Het wordt David, een non-conformistische jongen, die Wim tot wanhoop zal brengen. Er zijn huisregels: blijf bij de ramen weg en, denk erom, géén lampen! 's Nachts praat Wim tegen de wc-deur waarachter David zit te roken. En dat geflirt door het raam met de buurvrouw, dat kan natuurlijk helemaal niet. Wim hoeft er niets voor te hebben, er zijn nu eenmaal gevers en nemers in de wereld. Maar David moet er onderhand eens aan gaan wennen dat hij niet meer bestaat.

De rol van de tirannieke burgerman wordt gespeeld door de briljante Paul R. Kooij, de boze buurman Boordevol in de filmversie van Ja zuster nee zuster. In de VPRO-gids zegt Engelberts op het idee te zijn gekomen door zich `een altijd heel duidelijk aanwezige' collega als onderduiker voor te stellen. Als het is wie ik denk dat hij bedoelt, namelijk de ook in het huidige Ayaan/Van Gogh-debat en de besnijdenisdiscussie nogal luidruchtig standpunten innemende VPRO-redacteur Michael Schaap, dan is Tibor Lukacs een veel te timide acteur voor deze rol.

Ook al zijn er verwijzingen naar een dagboek en een badkuip, Tussen twee mensen is geen sleutelfilm of een politieke satire, maar een meesterlijke eenakter met Pinter-achtige, abstracte dialogen en halfduistere, documentair aandoende beelden. Het gaat om de droogstoppelmentaliteit, om het wegkijken, als drie mannen naar binnen stormen om de onderduiker weg te halen. De actuele meerwaarde van het scenario is toevallig, en heel misschien profetisch.