De vreselijkste moeder van allemaal

In Alex van Warmerdams zwarte slagerskomedie De verschrikkelijke moeder speelt Pierre Bokma zowel de titelrol als de slager. ,,Ik probeer me voor te stellen dat ik Alex' moeder ben.''

De titel De Verschrikkelijke Moeder past helemaal in het vinnige oeuvre van schrijver/regisseur Alex van Warmerdam. En acteur Pierre Bokma wilde niets liever dan deze verschrikkelijke moeder spelen. Bokma, jarenlang vast verbonden aan Toneelgroep Amsterdam en nu in dienst van Orkater (waaronder Van Warmerdams Mexicaanse Hond valt), geniet van de artistieke charme en vrijheid van het losse collectief van muziektheatermakers.

Bokma: ,,We werkten voor het eerst samen in de voorstelling Welkom in het Bos. Voor mij was het noodzakelijk om afscheid te nemen van een groot gezelschap als TA. Daar wordt zoveel voor je geregeld dat je weleens verwend raakt. Bovendien vroeg ik me af wat ik geleerd had, wat de inhoud van mijn schooltas was. Nu kan ik voor mezelf bijvoorbeeld het muziektheater opnieuw uitvinden.''

Moord en doodslag zijn niet ongewoon in de toneelstukken van Van Warmerdam. Ook nu niet. Hoofdrolspeler Pierre Bokma speelt zowel de verschrikkelijke moeder als haar zoon, de slager. De moeder is net de Grote Boze Wolf die jonge, onschuldige meisjes verleidt. De slager is gekant tegen vegetarisch eten. Bokma: ,,Het verzet tegen het eten van vlees doet mijn personage in woede ontsteken. Hijzelf is toch ook van vlees. Zijn mooie dochter die hij wil uithuwelijken aan een duistere makelaar is ook van vlees. De verschrikkelijke moeder zoekt geluk in de lichamelijke liefde, maar vindt die nooit. Ze is zelfs in staat haar dochter te verkrachten, vreselijk is ze.'' Van Warmerdam: ,,Mijn zoon Mees, die meedoet als drummer, zei: Die moeder, die is de andere personages maar aan het afbokken.''

De Verschrikkelijke Moeder is even surrealistisch en absurd als grimmig. Van Warmerdam: ,,Het gaat over mensen die aldoor weggaan en transformeren tot nieuwe personages. Zoals Pierre zegt: `Het zijn telkens dezelfde mensen in een andere wereld.' Met mijn wat cholerische schrijfstijl moet ik oppassen dat de moeder niet alle aandacht krijgt. Bokma kan, als hij eenmaal de geest heeft, in schitterende, woedende tirades tekeer gaan. Maar het moet wel in harmonie met de andere spelers blijven.''

Bokma: ,,Wat is er mooier dan de verschrikkelijkste aller moeders spelen? Ik probeer me voor te stellen hoe het zou zijn als ik Alex' moeder was.''

Van Warmerdam: ,,Dat zou rampzalig zijn.''

Bokma: ,,Zo'n gedachte helpt me wel bij het acteren.''

Het decor van De Verschrikkelijke Moeder behoort tot de kitchensink. De koelkast kan plots de geheime bergplaats zijn voor een dood meisje. Een ander moet in een grote kist. Opmerkelijk is Bokma's uitval tegen de Engelsen. Vraagt het dienstmeisje `Wilt u Engelse thee?' dan vaart haar baas uit. Die Engelsen, dat zijn xenofobe, enggeestige eilandbewoners die ook nog eens links rijden. Waarom die haat? Zowel Van Warmerdam als Bokma hebben een appeltje met de Engelsen te schillen. Van Warmerdam: ,,Wij hebben op de goeie plekken in Londen gespeeld, zoals in de Round House en Riverside Studios. Er kwam niemand kijken. Er heerst in Engeland het idee dat alleen de Engelsen toneel kunnen maken. Zoals wij muziek en tekst combineren bestaat daar niet. Daarna speelden we in Dublin. Afgeladen zalen.''

De herinnering aan de problematische ontvangst van Cloaca vam Maria Goos in Londen ligt Pierre Bokma nog vers in het geheugen: ,,Dat ik fulmineer tegen de Engelsen, is verrukkelijk. Ik ben geschrokken van de gemiddelde theaterbezoeker in Londen. Als ze al belangstelling hebben, dan is dat plichtmatig en koel, op het arrogante af. Je merkt niets van enige theatrale passie, inderdaad wat Alex in het stuk schrijft: een xenofoob volk, dat nog steeds denkt dat het continent Engelands achtertuin is.''

Van Warmerdam zint nog op een strakker slot van het stuk. Het behoort tot zijn werkwijze dat tot vlak voor de première er van alles verandert. Van Warmerdam: ,,Zaterdag speelden we in de Haarlemse Toneelschuur. Ik deed mee met de band, maar daardoor keek ik naar de achterkant van de voorstelling en had ik geen overzicht. Ik moet ervoor gaan zitten en meer vloeiende muzikaliteit aanbrengen. Nu is het nog te bottig. Dit is geen muziektheater in de traditionele betekenis, maar een toneelstuk met muziek.''

,,Voor de spelers in Alex' stukken is het moeilijk om psychologische houvast te vinden'', zegt Bokma. ,,Hij schrijft kunstige zinnen, maar dat is niet voldoende. Ik ben een soort mecanicien die draadjes verbindt, tot opeens het lichtje gaat branden. Een probleem is het personage Elvira (Annet Malherbe), de zus van de slager. Bestaat zij wel? Is zij een alter ego of een astraal lichaam? In elke scène probeer ik deze ongrijpbare vrouw anders te benaderen.'' Van Warmerdam: ,,Eigenlijk is zij zo'n Russische pop, een baboesjka, waaruit elke keer weer een andere pop te voorschijn komt.''

Première: 10/12 De Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 9/1. Inl. 020-6060606 of www.orkater.nl