`De IRA zal niet vernederd worden'

Ondanks kolossale vooruitgang hebben de Noord-Ierse partijen het laatste obstakel op weg naar vrede niet kunnen nemen. Het zelfbestuur blijft voorlopig geschorst.

Na het Goede Vrijdag-akkoord van 1998 had dit de Kerstvrede van 2004 moeten worden. De twee meest radicale Noord-Ierse facties waren één stap verwijderd van de regeringstafel, zo bleek gisteren. Maar hun zelfbestuur blijft voorlopig wat het al twee jaar is: geschorst. Want katholieke en protestantse haviken weigeren die allerlaatste stap te wagen: dat het Ierse Republikeinse Leger (IRA) de wapens neerlegt, en dat de fundamentalistische dominee Ian Paisley er vervolgens van af ziet om dat uit te roepen als capitulatie van de terroristen.

De Britse premier Blair en zijn Ierse collega Ahern publiceerden gisteren in Belfast in arren moede toch hun voorstellen die het zelfbestuur een nieuwe kans hadden moeten geven. Het `kerstakkoord' was toen al van de baan, maar de premiers zeiden dat hun ,,inspanningen ervan zullen profiteren als het wijdere publiek er kennis van neemt'' en ,,helpt om het laatste struikelblok weg te halen''. Anders gezegd: nu zien jullie zelf welke kans jullie halsstarrige leiders laten glippen, Noord-Ieren! Vertel ze dat het zo niet langer kan!

Sinds de schorsing in oktober 2002 wordt de hoofdpijnprovincie vanuit Londen bestuurd. Maar als de partijen het plan hadden geaccepteerd – en daar zag het na maanden geheime onderhandelingen tot voor kort naar uit – zou Noord-Ierland in het voorjaar weer een eigen parlement en regering hebben.

Volgens de officiële choreografie had er gisteren dít moeten gebeuren: om tien uur 's ochtends zou de IRA zich officieel verplichten om een verenigd Ierland verder ,,met politieke en democratische middelen'' na te streven en om vóór het eind van het jaar alle wapens ,,compleet en verifieerbaar buiten gebruik te stellen''. Een uur later zou de internationale ontwapeningscommissie zich akkoord verklaren met de procedure. Om twaalf uur zou Paisley's Ulster Democratic Party (DUP) zijn zegen geven aan het akkoord en – voor het eerst – zich bereid verklaren met Sinn Féin, politieke tak van de IRA, in een nieuw bestuur te gaan zitten. En wéér een uur later zou Sinn Féin – ook voor het eerst – beloven mee te werken aan de nieuwe Noord-Ierse politiemacht, die het tot nu toe heeft geboycot omdat die eenzijdig de protestantse gemeenschap zou beschermen. Waarna Blair en Ahern samen op een persconferentie de vrede zouden uitroepen.

Uiteindelijk kwam alleen die persconferentie er, waar beide premiers vertelden wat er hád moeten gebeuren. De hoop op een doorbraak was de bodem ingeslagen toen Paisley eerst foto's van de ontwapening eiste. Dat kon hij vergeten, reageerde Sinn Féin-chef Gerry Adams; Paisley wilde die foto's hebben om er triomfantelijk mee te kunnen wapperen. ,,De IRA zal niet vernederd worden'', aldus Adams.

Hun pas de deux maakte een einde aan de toenadering van de tot dan toe meest onverzoenlijke groepen. Ze waren daartoe gedwongen na de verkiezingen van november vorig jaar, toen de gematigd katholieke SDLP werd ingehaald door Sinn Féin en waar de gematigde protestanten van David Trimble's UUP opzij moesten voor Paisley's radicale DUP. Sinn Féin heeft aan de macht geroken en wilde zo snel mogelijk verder regeren. De DUP, die niet deelnam aan de regering, telt jonge, ambitieuze (en competente) politici die niet eeuwig in de oppositie willen zitten. Bovendien zou de bejaarde en zieke Paisley een plek in de geschiedenis willen verwerven als de man die een streep zette onder dertig jaar Troubles. Daarmee leek het onmogelijke mogelijk geworden: een regering-Paisley met Sinn Féin-minister en oud-IRA-commandant Martin McGuinness als vice-premier; een combine die met weinig overdrijving al is vergeleken met een coalitieregering Sharon-Arafat.

Over de wapens leek in de onderhandelingen een oplossing te zijn gevonden die iedereen gezichtsverlies zou besparen. De vrijheidsstrijders zouden kiezen ,,voor een nieuwe status'' – lees een veteranenvereniging worden – terwijl hun arsenaal stilletjes onklaar zou worden gemaakt onder neutraal toezicht dat door beide partijen al was erkend. Inclusief het nemen van foto's, die echter pas gepubliceerd zouden worden als het zelfbestuur in functie was.

Dat mislukte dus op de valreep. Waarna de twee kampen aan hun vertrouwde routine begonnen: elkaar de schuld geven. De IRA die een eerdere ontwapening zelfs had laten filmen, liet alsnog weten dat het vrijgeven van foto's nooit op de agenda had gestaan en ,,nooit zal gebeuren''. Paisley zou zijn eis hebben gesteld om de IRA de schuld te kunnen geven van het mislukte akkoord dat hij zelf niet aandurfde. Paisley, die eerder eiste dat ,,terroristen in het openbaar moeten boeten'', zei op zijn beurt dat de ,,IRA niet klaar is voor vrede'' en daarom ,,de stop uit de deal trok''.

Blair en Ahern geloven niettemin dat het proces ,,onomkeerbaar'' is, ook door de economische opbloei, en ze hopen dat een ,,laatste inspanning'' alsnog de prijs kan binnenslepen. Dat dat nog vóór de kerst gebeurt, zoals Ahern suggereerde, lijkt onwaarschijnlijk. Zonder akkoord lijken de Britse parlementsverkiezingen, verwacht in mei, voor de Noord-Ieren zelf de eerste kans om te zeggen wat ze van hun leiders denken.