Bij Ricardo Brey heeft zelfs een oude jas betekenis

Een sjamaan, zo zou je Ricardo Brey (Havana, 1955) kunnen noemen. Als een uitheems tovenaar voegt hij vreemde objecten samen tot combinaties die tot associëren moeten aanzetten. De installatie Birdland (2001) is een vogelnest met eierschalen en oude mannenjassen, met daarin een grote metalen saxofoon. Het is een ode aan jazzman Charley Parker, die The Bird werd genoemd. Tegelijkertijd verwijst de sax naar Breys thuisbasis België, waar de uitvinder van de saxofoon vandaan komt.

De tentoonstelling Hanging Around in het GEM bevat werk van de afgelopen paar jaar en is gemaakt naar aanleiding van het boek Under the Leaves, dat Breys carrière van medio jaren zeventig tot nu belicht. Brey, van oorsprong Cubaan met Afrikaanse wortels, reisde in 1985 naar Amerika en ontmoette er de kunstenaar Jimmie Durham, die hem een maand liet verblijven in een indianenreservaat in South Dakota.

Het verblijf en het contact met Durham betekende een omslag in zijn manier van werken. Eerst produceerde Brey nep-historische documenten, waarvan natuur, botanische tekeningen en cartografische fragmenten de hoofdmoot vormden. Na zijn verblijf in South Dakota richtte Brey zich op het thema van culturele identiteit en migratie, met name die van zichzelf. In 1991, toen Brey door Jan Hoet was uitgenodigd om deel te nemen aan de Documenta 9 in Kassel, verhuisde de Cubaan naar Gent.

In zijn installaties in het GEM brengt hij goederen zoals jassen, nummerplaten en andere parafernalia bijeen. Alle onderdelen verwijzen naar iets, zoals de leeuwenhuid in het werk Signs in the Dust (2000). In een vitrine ligt de huid neergevlijd tussen gewatteerde dekens, de kop rustend op een kussen. Een klein ventilatortje zet de manen zachtjes in beweging. Het object is niet alleen een verwijzing naar de Nigeriaanse afkomst van Ricardo Brey, maar ook naar een verhaal van de Nigeriaanse schrijver Wole Soyinka, die de leeuw als symbool voor de zwarte mens ziet. Als zwarte ben je altijd herkenbaar, net als de leeuw, die geen introductie behoeft, aldus Soyinka.

Het werk van Brey ligt wat betreft verschijningsvorm dicht bij de Arte Povera, de kunststroming uit de jaren zestig waarbij materialen uit de natuur werden gebruikt om aan te tonen dat in het alledaagse en natuurlijke schoonheid zit. Toch, zo benadrukt curator Roel Arkesteijn in het boek Under the leaves, is Brey niet aan de beweging te koppelen.

Zijn keuze voor natuurlijke materialen heeft namelijk een praktische aanleiding: zowel op Cuba als in het reservaat was weinig materiaal voorhanden. Brey gebruikte eenvoudigweg dat wat hij tegenkwam. Het gaat hem, in tegenstelling tot de Arte Povera-kunstenaars niet om het materiaal zelf, maar om wat voorwerpen als veren, autobanden of knopen oproepen aan associaties.

Met Annex, een reeks van negenhonderd tekeningen, assemblages en schilderingen op papier, grijpt Brey weer terug naar de tekeningen en grafiek uit het begin van zijn carrière. De werken hangen in het GEM tot tegen het plafond. Dikke lagen modder bedekken soms de grove bladen papier, paardenharen erin vermengd. Brey tekent, schrijft, stempelt en brengt objecten, zoals een vogelklauwtje, aan op het papier. Hij bestudeert het vliegen, van vogels en insecten maar ook van engelen, en baseert zich daarbij op natuurhistorische en semi-wetenschappelijke afbeeldingen.

Met Annex verliest Brey zich in zijn eigen gedachtenwereld. En ondanks de overdadige hoeveelheid werken, krijg je het gevoel dat de kunstenaar ons er slechts een glimp van laat zien.

Deze tekeningen maken duidelijk waar de kracht van Brey ligt. Zijn installaties zijn poëtisch en grappig maar soms ook doorzichtig – zoals de nummerplaten uit South Dakota die verwijzen naar Breys aanwezigheid in het indianenreservaat. Annex daarentegen is een complex werk dat uitnodigt tot ronddwalen in een mythische wereld, waarin vliegen centraal staat als metafoor voor migratie en de drang naar vrijheid. Annex gaat over de honger naar kennis van de ons omringende wereld, maar ook over de behoefte om te dromen. Anders dan in zijn installaties het geval is, laat Brey met Annex meer over aan de verbeelding van de toeschouwer.

Tentoonstelling: Ricardo Brey, Hanging Around. T/m 13 februari in het GEM, Stadhouderslaan 43, Den Haag. Di t/m zo 12-18u. Inl: 070-3381133, www.gem-online.nl. Catalogus `Under the Leaves', 200 pag.: €59,95