Als de gletsjermeren barsten, is het te laat

De opwarming van de aarde doet gletsjers in de Himalaya smelten. Op den duur zullen grote steden verstoken blijven van drinkwater.

Norbu Sherpa was op weg naar huis toen hij zag dat een verwoestende golf zich had meester gemaakt van de rivier op 40 meter afstand van zijn ouderlijk huis. Het zwarte water sleepte stukken hout van bruggen mee alsof het lucifers waren. De boeddhistische monnik zette het op een sprint naar zijn huis in het plaatsje Ghat, in de noordoostelijke Khumbu regio van Nepal, om te redden wat te redden viel. ,,Ik was wel een beetje bang'', zegt hij in een restaurant van een hotel vlak bij Ghat. Maar wat er aan de hand was? Hij had geen flauw benul.

Achteraf wisten ze het wel, de inwoners van Khumbu. Het was de wraak van God. Een onverlaat had een dode hond in het Dig Tsho gletsjermeer in het Himalaya-gebergte gegooid. Als straf liet God een enorme ijsmassa loskomen van de top van de Langmoche gletsjer. De ijsbrokken kwamen met een smak in het aangrenzende Dig Tsho meer terecht. Het halvemaanvormige gletsjermeer was op dat moment tot de nok toe gevuld met water. In één klap was de weerstand van de vijftig meter hoge dam van opeengestapeld gletsjerpuin, die het water in bedwang hield, gebroken.

De vloedgolf van zand, modder en steen was nietsontziend. In vier uur tijd knalde zo'n 6 tot 10 miljoen kubieke meter `water' de vallei in, tot op 90 kilometer afstand van het meer. Huizen gingen neer, bruggen werden verpulverd, landbouwgrond vernietigd en een energiecentrale was nog voor die in gebruik was genomen, al weer van de aardbodem verdwenen. God liet niet met zich spotten.

De mythe van de dode hond heeft al lang plaatsgemaakt voor realiteitszin. Klimaatverandering is volgens wetenschappers de oorzaak van het sneller smelten van de ijsmassa op de gletsjers en de barstende gletsjermeren. Dit is ook een van de onderwerpen op de deze week begonnen klimaatconferentie in Buenos Aires, een van de vervolgconferenties van die in Kyoto in 1997, toen een akkoord werd gesloten over de aanpak van het klimaatprobleem. Het wordt steeds warmer op aarde. De meeste wetenschappers zijn het erover eens dat dat mede veroorzaakt wordt door de toegenomen uitstoot van broeikasgassen (met name kooldioxide) in de geïndustrialiseerde wereld. De gevolgen voor het dak van de aarde, zoals de Himalaya ook wordt genoemd, zijn aanzienlijk. Het Wereldnatuurfonds (WNF) zet zelfs de 18-jarige Payal Shakya, miss Nepal 2004, in om de lokale bevolking voor te lichten.

De Himalaya heeft na de poolregio's de grootste concentratie van gletsjers ter wereld. Alleen al in de Nepalese Himalaya liggen ruim 3.250 gletsjers en 2.315 gletsjermeren. De gletsjers worden ook wel de watertorens van Azië genoemd. Ze leveren het zoetwater voor de zeven grootste rivieren van Azië, waaronder de Ganges. Grofweg eenderde van de wereldbevolking is afhankelijk van deze rivieren. Smeltende gletsjers kunnen op lange termijn ernstige watertekorten tot gevolg hebben.

In een fris kantoortje van het WNF in Kathmandu legt hydroloog Arun Shrestha de vinger op de zere plek. Shrestha – hij bestudeert de kringloop van het water boven, op en onder het aardoppervlak – is verbonden aan het departement van hydrologie en meteorologie van de Nepalese overheid. Hij zegt: ,,De temperaturen zijn tussen 1977 en 1994 in Nepal wel erg hard gestegen.'' In die periode werd het gemiddeld ieder jaar 0,06 graden warmer. Voor gletsjers gaat dat volgens hem te snel.

Een gletsjer is eenvoudig gezegd een ijsmassa op een berghelling die door zijn zwaarte langzaam naar beneden glijdt. Op de top komt er door sneeuwval nieuw ijs bij, maar doordat het warmer wordt op aarde, smelt de ijsmassa aan de onderkant sneller. Het natuurlijk evenwicht raakt verstoord.

Hoe hard dat kan gaan, laat Shrestha zien aan de hand van een van de vele voorbeelden, een gletsjer met codenaam AX010, in Shorong Himal in Nepal. In ruim 20 jaar tijd is deze 50 meter gekrompen, is het ijs dunner geworden en is de kans op afbrekende ijsbrokken toegenomen. ,,Op een gegeven moment zal er geen ijs meer zijn om te smelten'', zegt hij somber.

Dat kan verstrekkende gevolgen hebben. Gletsjers zijn buffers van zoetwater. In tropische klimaten, met droge en natte seizoenen zorgen ze voor extra toevoer door het afstaan van smeltwater. Daarmee voorkomen ze dat rivieren droog komen te staan in de zomer.

De Indiase onderzoeker Rajesh Kumar van de Glacial Research Group van de Jawaharlal Nehru Universiteit in Delhi zegt dat de zorgen van Shrestha en het WNF over de terugtrekkende gletsjers terecht zijn. Ook India zou zich ernstig zorgen moeten maken, vindt hij. Het Himalaya gebergte reikt tot zeker zes Indiase deelstaten, waaronder Sikkim, Jammu en Kashmir en Himachal Pradesh. ,,Wij hebben een aantal gletsjers gevolgd in onze regio en we zien ze alleen maar krimpen'', zegt hij in Delhi.

Als de opwarming aanhoudt, zijn volgens voorspellingsmodellen van Kumars onderzoeksfaculteit de gevolgen voor India desastreus. De vraag is echter of de temperaturen zullen blijven stijgen. Na de Tweede Wereldoorlog tot de jaren zeventig was er sprake van een afkoeling. ,,Dat klopt, maar je weet niet wanneer de volgende cyclus komt, dat kan eeuwen duren, en dan is het te laat.''

Te laat, waarvoor? ,,Zie de Ganges'', zegt hij. Deze rivier wordt, buiten de moessons, in de droge periode op peil gehouden door water van gletsjers. Zo'n 40 procent van de Indiase bevolking is afhankelijk, direct of indirect, van water van deze rivier. Voor landbouw of drinkwater. ,,Het sneller smelten zal leiden tot een paar decennia van wateroverschotten, of beter gezegd overstromingen. Maar daarna, tegen 2050, dan zal de toestroom vanuit de gletsjers met 50 procent afnemen. En dan? Enorme watertekorten natuurlijk. Zelfs in Delhi is het water via vertakkingen afkomstig van de Ganges. Het zal de grote steden direct treffen.''

Een groot gevaar op korte termijn is overstroming van gletsjermeren, zoals het Dig Tsho in de regio Khumbu. Zo'n uitbarsting, een zogeheten glof (glacier lake outburst flood), raakt vooral de plaatselijke bewoners in de bergen, zoals monnik Norbu Sherpa. Hij was twintig jaar toen de ramp met het Dig Tsho meer in 1985 plaatshad. Zijn ouderlijk huis werd volledig weggevaagd. Sindsdien is Nepal vaker opgeschrikt door vloedgolven en overstromingen, recentelijk nog in 1998. Op dit moment staan zo'n 20 gletsjermeren op springen.

Het Dig Tsho meer en de Langmoche gletsjer liggen in het Sagarmatha National Park, met de Mount Everest als een van de bekendste attracties. In deze regio is het leven de afgelopen eeuw niet veel veranderd. Alles gaat te voet, over steile bergpaden. Toerisme en landbouw zijn de belangrijkste economische pijlers. Ook de oude handelsroute met Tibet wordt nog steeds gebruikt, door Tibetanen die met langharige jakken hun waar naar Nepal vervoeren.

Bezorgde activisten, onder de naam Friends of the Earth, willen dat het park op de lijst komt van `Werelderfgoed in gevaar' van Unesco, de cultuurtak van de Verenigde Naties. Vorige maand hebben zij daartoe een petitie ingediend, ondertekend door onder anderen Pemba Dorjee Sherpa, de snelste beklimmer van de Everest, de Britse filmmaker Sir David Attenborough en bergbeklimmer Reinhold Messner.

Norbu Sherpa is ook ook een bergbeklimmer. De monnik begrijpt de vrees. ,,Onze natuur wordt aangetast door vervuiling uit Westen. Het is zelfs makkelijker geworden om de Mount Everest te beklimmen, omdat de sneeuwgrens door de hogere temperaturen steeds hoger is komen te liggen.'' Enigszins gelaten zegt hij: ,,Nepal is arm land. Het is kwestie van pech dat wij getroffen worden door de vervuiling uit het Westen.''

Norbu Sherpa zal deze week op de klimaattop in Buenos Aires aanwezig zijn, om er zijn verhaal te vertellen.,,Er moet wat gebeuren, anders kunnen de generaties na ons niet meer in de bergen blijven leven.''