Stasi-stukken verbazen Jan van Putten niet

De voormalig voorzitter van het IKV die volgens een proefschrift met de Stasi zou hebben gepraat, reageert. Jan van Putten: ,,Natúúrlijk schrijft de Stasi dat!''

Jan van Putten, voormalig voorzitter van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), woont al 14 jaar in Ierland en wist van niets. Totdat een kennis hem begin deze week vanuit Nederland belde ,,om me te vertellen dat ik op de televisie ongeveer voor collaborateur werd uitgemaakt''.

Aanleiding was het onderzoek van historica Beatrice de Graaf. Zij ontdekte in archieven van de Oost-Duitse geheime dienst, de Stasi, dossiers over de Nederlandse vredesbeweging, die indertijd massale protesten organiseerde tegen kernwapens. Maandag promoveerde ze hierop. Volgens De Graaf zag de Stasi het IKV in de jaren tachtig als een bedreiging, omdat het opkwam voor de rechten van Oost-Duitse dissidenten. De Graaf stelt dat de Stasi er veel aan deed om tweespalt te zaaien tussen IKV-secretaris Mient Jan Faber en opponenten, zoals Jan van Putten.

Van Putten is niet bepaald onvindbaar. ,,Het verbaast mij wel dat mevrouw De Graaf helemaal geen contact met mij heeft gezocht'', zegt hij aan de telefoon. ,,Wacht even, dan pak ik mijn eigen Stasi-archiefje erbij''. Er klinkt geritsel. ,,31 pagina's.'' Vorig jaar oktober kwam hij op het idee zélf zijn Stasi-dossier eens op te vragen. ,,Zal ik iets voorlezen?''

Kunt u eerst zeggen of u destijds actief contact zocht met de Stasi?

,,Die vraag is niet gedifferentieerd genoeg. Je wist toen dat als je in Oost-Duitsland met overheidsmensen sprak, of met mensen aan de Berlijnse Humboldt-Universiteit, dat dat dan regelrecht de Stasi-archieven in ging.''

Van Putten was 1,5 jaar IKV-voorzitter. In 1986 kwam daar een einde aan toen Faber in deze krant zei, zonder overleg met Van Putten, dat het IKV uit het overkoepelend Komitee Kruisraketten Nee zou treden. ,,Faber deed altijd allerlei dingen zonder zijn voorzitter in te lichten. En dit dreef de zaak op de spits.'' Van Putten zei publiekelijk de actie van Faber ,,als een dolkstoot'' te ervaren – een woordkeus die helemaal verkeerd viel. Van Putten trad af als voorzitter.

Wilde u het IKV echt matigen, zoals de Stasi in de stukken kennelijk tevreden vaststelt?

,,Het officiële beleid van het IKV was tweesporig. Ten eerste waren we tegen de internationale wapenwedloop. En ten tweede zette het IKV zich in voor de mensenrechten in Oost-Europa door daar steun te geven aan dissidenten. Bij Faber ging dat laatste dusdanig overheersen dat hem de toegang tot de DDR werd ontzegd. Voor mij was het IKV vooral een vredesbeweging. Ik vond het met dat doel verstandiger in gesprek met de DDR te blijven.

,,Toen ik voorzitter van het IKV werd, is mij gevraagd solidair te zijn met Faber door niet naar de DDR te reizen. Dat ik toch ging werd me in de goed of fout-sfeer van die tijd niet in dank afgenomen.''

Waren er momenten in de DDR dat u wist: nu hoort de Stasi me uit?

,,O, ja. Je had een bureau voor kerkelijke aangeleden in Berlijn, daar was een secretaris, ik geloof dat hij Gysi heette. Voor die man moest je oppassen. Altijd strikvragen. Altijd proberen Mient Jan en mij tegen elkaar uit te spelen. En aan de Humboldt-universiteit had je de professor theologie Heinrich Fink. Iedereen wist dat dat een meeloper was. Dat was een permanent probleem in de DDR: je moest steeds het kaf van het koren zien te scheiden.''

Is dat u altijd gelukt?

,,Dat weet ik niet.''

Mient Jan Faber verdedigde u deze week helemaal niet.

,,Dat verwachtte ik ook niet.''

Maakte de vredesbeweging zulke grote vijanden?

,,Na een bezoek aan Berlijn in 1987 werd ik overhoord. Of ik `onze dissidenten' wel had bezocht. Ik zei: ik bezoek onze vrienden wanneer het mij uitkomt. Dus ik denk dat men een zucht van verlichting slaakte toen ik bij het IKV vertrok.''

Kunt u nog iets voorlezen uit uw Stasistukken?

,,Hier. Een afschuwelijke vrouw die ik in '87 sprak. `Oberkirchenratin' Lewek. Zij heeft daarvan zoals ik al vermoedde verslag gedaan aan de Stasi. Ik zag meteen dat dat zo'n communiste met haar op de tanden was. Frau Lewek schrijft dat zij felle kritiek op het IKV uitte in ons gesprek. En dat wij daarvan ,,onder de indruk'' waren. Ja natuurlijk! Die mensen wisten wat de Stasi wilde horen!''

Wat verbaasde u het meest in uw Stasi-stukken?

,,Eigenlijk niets. Een andere vraag is of het ook wáár is. Als de BVD een dossier over u had, zou u dan voetstoots alles aannemen wat daarin staat?''