Gespletenheid verbeeld in speelplaatsen

De bedoelingen waren goed. Drie kunstinstellingen (Witte de With in Rotterdam, Stedelijk Museum in Amsterdam, BAK in Utrecht) organiseerden gelijktijdig tentoonstellingen naar aanleiding van de uitbreiding van de Europese Unie en het Nederlandse voorzitterschap.

De overkoepelende titel van het evenement luidt: Who if not we should at least try to imagine the future of all this? Het project heeft verschillende thema's, zoals migratie en gastvrijheid, de geschiedenis van de eenwording, de vraag naar persoonlijke vrijheid, en naar de betekenis van beeldende kunst in dit verband. Maar de resultaten van het veelomvattende evenement vallen bitter tegen.

Het vraagstuk van het multiculturalisme beheerst de laatste jaren het debat in de beeldende kunst. Overheersend is steeds het dilemma tussen aan de ene kant begrip opbrengen voor het werk van niet-westerse kunstenaars, en aan de andere kant de grote moeilijkheid daarvan. Want doorgaans leveren de inburgeringspogingen van niet-westerse kunstenaars geen goede kunst op (behalve als ze langere tijd in het westen wonen). De tentoonstelling Time and again in het Stedelijk Museum illustreert dit. Deze expositie, met werk van kunstenaars uit de voormalige Oostbloklanden, is als geheel ver onder de maat van wat van het Stedelijk mag worden verwacht, en bestaat hoofdzakelijk uit slappe, slecht begrepen reprises van moderne westerse kunst.

Er zijn twee gunstige uitzonderingen. De Litouwse kunstenaar Deimantes Narkevicius manipuleerde beelden van CNN en een freelance videoreporter, van het neerhalen van een standbeeld van Lenin in 1989. Onder luid gejuich van de omstanders wordt Lenin door Narkevicius op zijn sokkel teruggezet. Once in the XXth century is een humoristisch commentaar op het feit dat veel mensen in de Oostbloklanden de oude idealen en utopieën missen.

Een mooi en weemoedig werk is Bad news is a thing of the past now van Roman Ondák. Op een zwart-wit foto (40 x 50,5 cm) zien we de kunstenaar, zittend op een bank in het park, en op een vrijwel identieke foto zijn vader. Ze lezen de krant van 22 augustus 1968. Ondák heeft nu de leeftijd die zijn vader had toen Russische tanks een einde maakten aan de Praagse Lente. De zoon lijkt door de getraumatiseerde geschiedenis van de vader te herbeleven, de last ervan te willen verlichten.

De tentoonstelling die BAK organiseerde in het Centraal Museum heeft de genereuze titel Cordially Invited. Maar van die warmte en generositeit is weinig terug te vinden. De titel moet cynisch bedoeld zijn, want de tentoonstelling, waarin veel deuren en vlaggen voorkomen, bestaat voornamelijk uit kille, formalistische exercities rond het thema grenzen en gastvrijheid.

In de eigen ruimte van BAK aan de Lange Nieuwstraat geeft Lisl Ponger een andere kijk op de multiculturele droom. Zij exposeert 36 met de hand ingekleurde zwart-wit foto's van een Turk, een Griek, een cowboy, een Koerd, een onberispelijke Engelsman, een Arabier, een Spanjaard, enzoort, allemaal behangen met attributen en in passende exotische decors. Deze mensen wonen in Wenen, zijn voor een groot deel Oostenrijker, en leven in een fantasiewereld waarin zij een andere etnische persoonlijkheid hebben aangenomen.

De meest overtuigende tentoonstelling is die van de Oostenrijkse kunstenaar Peter Friedl in Witte de With. Friedl maakte een installatie over Cyprus, dat door de eeuwen heen door talloze vijanden bezet is geweest. Een half jaar geleden stemden de Grieks-Cyprioten met een overweldigende meerderheid tegen de eenwording van het in een Grieks en een Turks deel gespleten eiland. Vervolgens trad het economisch veel welvarender zuidelijke, Griekse deel toe tot de Europese Unie. De grens van de Europese Unie loopt dus dwars over het eiland en doorsnijdt steden en dorpen.

Friedl maakt deze tragische geschiedenis aanschouwelijk door middel van korte filmfragmenten, door teksten en door foto's van kinderspeelplaatsen in het Turkse en Griekse deel. Ook toont hij in vitrines antieke poppen uit het schimmenspel dat van gemeenschappelijk Turks-Griekse oorsprong is.

De installatie van Friedl is rijk en complex, en op allerlei manieren te lezen.

Tentoonstellingen: Who if not we ...? Driedelig, naar aanleiding van de uitbreiding van de Europese Unie. 1. Time and again. In het Stedelijk Museum CS, t/m 30 januari 2005. 2. Cordially invited. In BAK, Basis voor Actuele Kunst, Utrecht, t/m 31 december 2004. 3. Out of the Shadows. In Witte de With, Centrum voor hedendaagse kunst, Rotterdam, t/m 9 januari 2005.