Atatürks liefde voor de moderniteit

De Europese Unie besluit 17 december of zij met Turkije over toetreding gaat praten. Hoe ver is Turkije? Atatürk heeft zijn best gedaan.

Je zou het mausoleum van Atatürk het hart van het moderne Turkije kunnen noemen. Hier ligt Mustafa Kemal, de vader van de Turkse Republiek. Hoe belangrijk deze plek is, bleek nog niet zo lang geleden toen de Turkse autoriteiten een complot ontdekten om een vliegtuig met explosieven op het mausoleum te laten neerstorten. Het vermeende brein achter het complot, de moslimextremist Metin Kaplan, haat de moderne Turkse Republiek en wil het kalifaat opnieuw invoeren in Turkije. Maar als doelwit voor een aanval op de Turkse moderniteit koos Kaplan, die alle beschuldigingen overigens tegenspreekt, niet de moderne flatgebouwen in Istanbul of de mondaine discotheken in Antalya, maar Anitkabir, het graf van Atatürk in Ankara.

Onbegrijpelijk is die keuze niet, want wie het moderne Turkije wil begrijpen kan niet om Atatürk en zijn mausoleum heen. Neem de maquette van de Slag van Sakarya (1921), waarbij Atatürk een heroïsche overwinning behaalde op de Griekse legers die na de Eerste Wereldoorlog een aanzienlijk deel van Turkije hadden bezet. Zo levensecht is de maquette dat je de kanonnen hoort bulderen. Hele generaties schoolkinderen zijn hier langsgelopen en zagen met eigen ogen hoe Atatürk het land aan de poorten van de Europese hel ontrukte. Voor wie de vaak overgevoelige Turkse reactie op `dictaten' uit Brussel wil begrijpen, is deze maquette onmisbaar: Europa is voor veel Turken niet alleen een positieve term, in het verleden hebben vele Europese landen geprobeerd om de bijl te leggen aan de wortel van de Turkse stam.

Tegelijkertijd laat het mausoleum ook een andere kant van Atatürk zien en dat is zijn liefde voor de moderniteit. Atatürks ultieme droom was van zijn Turkse Republiek een moderne natie te maken. Als het mausoleum iets toont, dan is het wel dat Atatürk dol was op moderne en mooie dingen. Zo staat er een Cadillac en verdienen vrijwel alle gebruiksvoorwerpen het predikaat design. Omdat Europa toen nog het grootste bastion was van moderniteit en vooruitgang, is het niet verbazingwekkend dat Atatürk (wiens ideeën over burgerschap goed overeenkwamen met het erfgoed van de Franse Revolutie) aansluiting zocht bij Europa. Wie in het mausoleum rondloopt, begrijpt opeens veel beter waarom vandaag zo'n 70 procent van de Turkse bevolking lid wil worden van de Europese Unie. Atatürk zou het zelf ook gewild hebben, naar alle waarschijnlijkheid, want hij was het die Turkije ferm op de weg van de moderniteit zette.

Per dag komen in het mausoleum zo'n 500 tot 1.000 buitenlandse bezoekers. Met name Europeanen (en dan zeker Nederlanders) zullen anno 2004 in het mausoleum meer herkennen dan wellicht 20, 30 jaar geleden. Toen werd Atatürk door velen afgeschilderd als een autoritaire leider, die met straffe hand het land regeerde. Maar in die 20 jaar is Europa veranderd: nu veel etnische minderheden in de Europese landen wonen moet de maatschappij daar nieuwe regels ontwikkelen om diverse groepen te laten samenleven. En met de opkomst van het moslimextremisme is ook de kijk op de islam veranderd. Geloofsvrijheid moet er zijn, maar er zijn grenzen.

Pikant genoeg zijn dat precies de problemen waar Atatürk mee geconfronteerd werd. Ook hij moest na het einde van het Ottomaanse Rijk een nieuw land vormgeven en een nieuwe maatschappij op poten zetten. En ook hij had grote bedenkingen over een al te fanatieke beleving van de islam en dus was zijn republiek een seculiere, waarin de godsdienst in het privé-domein thuishoorde en niet mocht bepalen hoe de staat eruit zag. Anno 2004 lijken alle afbeeldingen van Atatürk in het mausoleum opeens minder op die van een despoot die zoals zo veel leiders aan het begin van de 20ste eeuw gepreoccupeerd was door zijn eigen roem en plaats in de geschiedenisboekjes. Veeleer valt de intelligente blik in zijn ogen op. Atatürk was feilbaar, maakte grote fouten, had slechte gewoonten (zoals de vele glazen in het mausoleum aantonen) maar uiteindelijk had hij, in tegenstelling tot al die andere leiders, een visie op zijn land die nu, tientallen jaren later, nog steeds door velen wordt gedeeld.

En zo lijkt het meest toepasselijke object in het mausoleum de sleutel te zijn die de inwoners van de stad Samsun ,,de grote redder'' [Atatürk red.] in 1919 aanboden. Atatürk zelf is immers de sleutel om het moderne Turkije te begrijpen – zonder hem schreven de Turken nu nog wellicht in het Arabische alfabet, stond het land vol met religieuze scholen (madrassa's) en was vermoedelijk alcohol, zoals in een aantal Arabische landen, taboe. Kaplan had gelijk toen hij dit mausoleum als het hart van het moderne Turkije zag.

Vierde deel in een serie. Eerdere afleveringen verschenen op 29 november en 2 en 6 december.