Oekraïne's eigen IJzeren Dame

Haar website getuigt van grote ambitie. In welke positie komt Joelia Timosjenko (44) het best tot haar recht, mag de bezoeker kiezen: president, premier, parlementsvoorzitter of iets anders. 44 procent kiest premier. Dat komt goed uit, want dat is ook haar doel. Voorlopig.

De kastanjerevolutie heeft de Oekraïense politica en zakenvrouw Timosjenko wereldfaam bezorgd. Onze Jeanne d'Arc, zegt haar aanhang. Timosjenko oogt frêle en draagt de vlechtkrans van het dorpsmeisje, maar de elite weet beter dan deze formidabele `iron lady' te onderschatten.

Timosjenko buit haar theatrale talenten optimaal uit. Ze was de perfecte martelaar toen president Koetsjma haar achter de tralies zette, nu belichaamt ze met haar radicale, creatieve retoriek de harde kant van de kastanjerevolutie. Ze riep de menigte op om de macht te grijpen en het land lam te leggen met een staking, stelde Koetsjma een ultimatum en leidde een stoet naar diens paleis om de politie tot desertie te bewegen.

Het straatprotest is haar apotheose: al drie jaar ijvert ze energiek voor de val van Koetsjma. Ze probeerde het via een referendum, organiseerde betogingen en tentenkampen, bouwde coalities. Nu werkt ze onder `volkspresident' Joesjtsjenko, maar niet helemaal van harte. Joelia van de barricades vind hem te inschikkelijk, te slap.

Joelia Timosjenko is te polariserend voor het presidentschap. Vorig jaar zei 54 procent van de Oekraïeners alles wat ze zei te wantrouwen, 8 procent vertrouwde haar absoluut. Haar verleden is troebel. Timosjenko, econome uit Dnjepopetrovsk, maakte eind jaren tachtig fortuin in de filmdistributie, en mogelijk piratenvideo`s. Puissant rijk werd ze als rechterhand van de intens corrupte premier Pavlo Lazarenko. Hij had een oplossing voor de problemen van de zware industrie, verslaafd aan Russisch gas maar verstoken van cash. Als gouverneur van Dnjepopetrovsk gunde hij Timosjenko al het monopolie op gasleveranties, de fabrieken betaalden haar in pijpleidingen, machines, raketten. Die brachten haar firma's dan weer aan de man.

Deze ruilhandel liep uit op systematische plundering van fabrieken en staatsbudgetten. Na 1995, toen Lazarenko premier werd, groeide haar Unified Energy Systems (UES) uit tot een kolos met een geschatte winst van elf miljard dollar. Timosjenko kreeg de bijnaam `prinses van het gas'. Maar in 1997 viel haar patroon en implodeerde UES. Timosjenko en Lazarenko kochten samen het partijtje Gromoda (Gemeenschap). Maar achter Lazarenko's rug verzoende ze zich met Koetsjma en ze bleef politiek actief toen Lazarenko het land ontvluchtte op een vals Panamees paspoort.

In 1999 werd ze onverwachts vice-premier in het hervormingskabinet van premier Joesjtsjenko, belast met de energiesector. Timosjenko ging in de aanval tegen dezelfde ruilhandelschema's die haar zo rijk hadden gemaakt, maar botste op de oligarchen die daar nu graag aan wilden verdienen. In 2000 begon het aanklachten te regenen. Timosjenko had voor 227 miljoen dollar Russisch gas Oekraïne binnengesmokkeld, had 1,1 miljard dollar naar het buitenland gesmokkeld, had het Russische leger meer dan 300 miljoen dollar ontstolen. Allemaal waar, waarschijnlijk.

Eind 2001 ontsloeg Koetsjma Timosjenko en zette haar achter de tralies. Ze viel tien kilo af door een maagzweer, maar keerde ongebroken terug in het openbare leven. Nu is het bijna zover: haar doel van `Oekraïne zonder Koetsjma' nadert. Haar opvolger zal het nog zwaar met haar te stellen krijgen, ook als hij Joesjtsjenko heet.