Het gevaarlijkste netwerk ter wereld

Wel eens een receptie binnengelopen waar iedereen elkaar schijnt te kennen, behalve u? Standaardrecept: diep ademhalen, en gewoon maar bij iemand beginnen. Als het goed is, peutert u daarmee het eerste draadje los, en ontrafelt het netwerk gaandeweg de avond, die daarmee steeds inzichtelijker wordt. Als het fout gaat, zit u langdurig vast aan de eerste gesprekspartner en wordt niets wijzer.

Zo moet een accountant zich ook voelen als hij bij een bedrijf de derivatenposities probeert te ontwarren. `Derivaten' is de verzamelnaam voor contracten waarvan de waarde is afgeleid van een onderliggend goed, zoals een obligatie, een gewone lening, een valuta, grondstof en dergelijke. Naast de gebruikelijke opties, termijncontracten en ruilcontracten (swaps), is er de laatste vijftien jaar een baaierd aan ondersoorten – `exoten' – ontstaan. Opties op swaps, maar ook ratchet opties, die zich in serie vastklikken, of quanto-varianten die gebaseerd zijn op een onderliggende waarde in een valuta, maar worden afgerekend in een andere valuta. En ga zo maar door. Men kan het zo ingewikkeld maken als maar mogelijk is, en doet dat ook.

Een probleem voor accountants is dat zij geen idee hebben hoe deze derivaten te identificeren binnen een bedrijfsbalans, en hoe ze vervolgens te waarderen. Oud-voorzitter van de branchevereniging Nivra, Jules Muis, waarschuwde vorige week dat accountants dikwijls niet weten wie bij derivaten wanneer het risico neemt, en wie wanneer winst neemt. ,,Je moet bijna een genetisch ingenieur zijn om nog te zien wat er nu gebeurt.''

Dat zou niet zo'n groot probleem zijn, als de hoeveelheid rondslingerende derivaten niet zo overweldigend was. Maar `overweldigend' is in dit geval een understatement. De Bank voor Internationale Betalingen kwam gisteren met de jongste driejaarlijkse telling voor ondershands uitstaande derivaten. Het totaalbedrag aan leningen, valuta's en dergelijke waarover derivaten zijn afgesloten is met 120 procent gegroeid tot (ga even zitten) 220.000 miljard dollar. Dat bedrag is te groot om er nog iets bij voor te stellen. Zeven maal het wereldwijde bruto binnenlands product, vijfduizend maal het geschatte vermogen van Bill Gates, een rij biljetten van 100 dollar van hier tot aan de zon en terug? Vast staat dat er een reusachtig netwerk van onoverzichtelijke verplichtingen en tegoeden over de wereld ligt, waar niemand het fijne van weet. Tot nu toe gaat het goed. Nu hopen dat Muis' waarschuwing dat de gebrekkige controle op derivaten `de grootste bedreiging' is van de financiële stabiliteit, nooit bewaarheid wordt.