Angela Merkel steelt geen harten

Na vier jaar aan de top van de Duitse christen-democratische CDU heeft Angela Merkel bijna alle politieke tegenstanders uitgeschakeld, maar nog lang niet alle harten gewonnen.

Ze is gepromoveerd fysica. Soms kun je dat merken. Bijvoorbeeld als Angela Merkel twee uur lang een betoog opbouwt. Over de fouten in de Duitse verzorgingsstaat. Over de waarden van een christelijke partij in 2004. Over vaderlandsliefde en een leven met god.

Ze werpt vragen op, die ze 24 pagina's verderop in het manuscript, ook beantwoord. Ze zoekt de kern. ,,Wat heeft eeuwigheidswaarde?'' Haar antwoord: ,,Politiek zonder geloof in God is niet mogelijk.'' Maar een vonk, een vonk wilde gisteren op het congres van haar CDU maar niet overslaan.

Ze is ernstig verkouden, vergoelijkte een medestander. Bedachtzaamheid is haar stijl, zeggen anderen. Zo is ze nu eenmaal. Degelijk. Serieus. Een beetje afstandelijk ook. Geen politicus om aan te raken. En zelf zal de voorzitster van de CDU ook niet zo snel kinderhoofdjes aaien. ,,De kiezers zullen die stijl op waarde schatten'', voorspelt Peter Hintze, Europa-specialist in de Bondsdag.

De kiezers zijn nog niet aan zet. Bondsdagverkiezingen staan pas in 2006 op de agenda. Vooralsnog strijdt Angela Merkel (50) in eigen kring – een strijd die al jaren duurt en nog steeds niet helemaal beslecht is. Geloofwaardige tegenkandidaten zijn er niet en toch lijkt de CDU nog steeds moeite met haar te hebben. Na vier jaar aan de top heeft Merkel haar tegenstanders uitgeschakeld, maar nog niet alle harten gewonnen.

Angela Merkel groeide op als dochter van een dominee op het platteland in de DDR. Ze was een kei in Russisch en natuurkunde. Studeerde in Leipzig en werkte op een wetenschappelijk instituut. Ze werd politiek actief in de Wendezeit, werd vervolgens lid van de CDU en vond in Helmut Kohl een politieke pleegvader.

Kohl noemde haar ooit das Mädchen – dat zegt nu niemand meer. Toen Kohl struikelde sprong Merkel in het machtsvacuüm. Ze had ervaring en was voldoende outsider om een nieuw begin te vertolken. En: niemand in de CDU was echt bang voor een protestantse vrouw uit het Oosten.

Die kenmerken – vrouw, protestants, Ossi, kinderloos – lijken haar nog steeds parten te spelen. Kan iemand met die achtergrond het echt opnemen tegen het politieke dier Gerhard Schröder? Uit een recente peiling bleek dat Schröder veel populairder is dan de leidster van de oppositie.

`Angie' kreeg voor haar toespraak veel applaus. Ongeveer 8 minuten. Afgevaardigden uit Thüringen begonnen zelfs een wave. Het werden kleine golfjes die snel stokten. Toen de bijna 1.000 afgevaardigden Merkel herkozen als voorzitster lieten 110 partijgenoten het afweten. Daarmee kreeg ze 88,4 procent van de stemmen. Dat klinkt overweldigend, maar is minder dan de 93,7 procent van twee jaar geleden. Geen ramp, maar toch: een smetje op het congres dat haar `kroningsmis' zou moeten worden.

De CDU is een partij met één sterke vrouw – en een heel cordon afwachtende mannen. Vroeger werden ze de `jonge radicalen' genoemd. Roland Koch, premier in Hessen. Christian Wulff, premier in Nedersaksen. Friedrich Merz, financieel specialist. Ze hielpen elkaar onderling en drongen aan op ingrijpende voorstellen voor de sanering van de verzorgingsstaat. Sommigen vonden zichzelf zeer geschikte kandidaten voor het leiderschap – en lieten dat meer dan eens doorschemeren.

Met openlijke oppositie heeft Merkel afgerekend. Merz heeft na een bittere machtsstrijd afscheid genomen uit de top van de Bondsdagfractie. Wulff ontpopt zich als grote aanhanger van Merkel. En Roland Koch? Hij zegt niet snel iets onaardigs over de voorzitster. Maar hij is er wel op tegen Merkel snel op het schild te heffen als kanselierskandidaat. De uitdager van Gerhard Schröder, vindt hij, mag pas begin 2006 officieel worden aangewezen. Zo blijft er tijd voor onzekerheid.

Er zijn nog meer slachtoffers te betreuren. Merkel passeerde openlijk haar voorganger, Wolfgang Schäuble, als kandidaat voor het bondspresidentschap. Na een maandenlange ruzie met de CSU over gezondheidszorg moest specialist Horst Seehofer zich uit de fractietop terugtrekken.

Daarmee rest nog maar één serieuze opponent: Edmund Stoiber, premier in Beieren. Eigenlijk verwacht niemand dat de CSU-voorzitter, die in 2002 op het nippertje van Schröder verloor, weer een gooi naar het `lijsttrekkerschap' zal doen. Maar hij heeft dat nog steeds niet gezegd en schuwt niet om Merkel vanuit München dwars te zitten.

Wat wil Angela Merkel met haar macht? Schröder onttronen. En dan?

Merkel wil Duitsland een nieuw belastingstelsel geven en de financiering van de gezondheidszorg zo ver mogelijk loskoppelen van premies die loonkosten opstuwen. Ze wil de AWBZ wijzigen. Ze wil de verzorgingsstaat hervormen, de werkloosheid bestrijden. Dat mogen noodzakelijke maatregelen zijn, maar ze versterken het koele imago van Merkel, en van de CDU.

Daarom zoekt ze ook een ander profiel. ,,De CDU is niet opgericht voor een nieuwe financiering van de gezondheidszorg'', zei Merkel en ze probeerde de contouren te definiëren van compassionate conservatism Duitse stijl. Het was nog behoedzaaam en vaag, maar het was een begin. Ze sprak over het gezin en christelijke waarden. Ze wierf voor vaderlandsliefde. Zelfbewust bracht ze haar DDR-tijd naar voren. Zelfs de dictatuur ,,kon niet kapotmaken wat het leven van mensen bepaalt: trouw, betrouwbaarheid, onderwijs, geborgenheid, houvast''.

Ook toen ze sprak over de integratie van buitenlanders gaf ze haar `politieke filosofie' iets meer gezicht. De waarden die het leven in Duitsland bepalen, zei ze, staan in de grondwet. De onaantastbaarheid van de menselijke waardigheid moet echter ook gelden voor Turkse vrouwen in Kreuzberg en Neukölln. De mensenrechten zijn evenwel niet de enige richtlijn. Ook christendom en Verlichting hebben Duitsland gevormd. Daarop is de ,,liberaal-democratische Leitkultur in Duitsland'' gebaseerd.

Angela Merkel heeft in Düsseldorf weer een horde genomen. De volgende examens vormen regionale verkiezingen, onder andere in Noordrijn-Westfalen. ,,In het leven'', zei ze gisteren, ,,moet je één keer vaker opstaan dan je valt.''