Populisme als medicijn voor Europa

Premier Balkenende riep `waarden en normen' uit tot een belangrijk onderwerp van het Nederlands EU-voorzitterschap. Door de moord op Van Gogh werd het een echt actueel thema.

Met de lacherigheid over normen en waarden is het gedaan, constateerde premier Balkenende zaterdagmiddag voldaan op de laatste van vijf internationale bijeenkomsten over Europese waarden en normen. De moord op Theo van Gogh en de onrust die daarop volgde tussen moslims en anderen maakten dit thema actueler dan ook Balkenende zelf ooit had kunnen bevroeden, toen hij het tot een van de accenten van het Nederlandse Europese voorzitterschap uitriep.

Tegelijk raakte de premier juist door die verwikkelingen in eigen land nogal in het defensief bij de afsluitende paneldiscussie in de voormalige Van Nelle-fabriek in Rotterdam. Hebben de Nederlandse politici zich niet te lang voor de gek gehouden, informeerde de Canadese gespreksleider Michael Ignatieff. Dat was de afgelopen jaren inderdaad een probleem geweest, erkende Balkenende. ,,De mensen zeiden: de politici begrijpen niet wat ons bezighoudt. Nu zijn we eerlijker.''

Balkenende's Oostenrijkse collega Schüssel, eveneens van christen-democratische huize, was het daarmee eens. Hij had tevens een opmerkelijke remedie in de aanbieding. ,,Een beetje meer populisme is goed voor Europa'', aldus Schüssel. ,,Het gevaar is dat we niet met de juiste vragen bezig zijn.'' Daarmee pleitte de Oostenrijkse bondskanselier niet voor een extra dosis demagogie in de politiek, zo verduidelijkte hij. Maar politici moesten vooral goed en tijdig aanvoelen wat er onder de bevolking leeft.

Zijn raad kwam hem op een woedende reactie te staan van de vermaarde Latijns-Amerikaanse schrijver Mario Vargas Llosa. ,,Ik denk dat populisme de de meeste doelmatige manier is om het vertrouwen in politieke instituties te vernietigen.'' In zijn geboorteland Peru vertrouwen de mensen de instituties niet langer als gevolg van populisme, zo betoogde hij. ,,Wanneer je een populist bent, is er geen grens meer.''

Schüssel bond vervolgens een beetje in maar hij liet niet na nog even zijn afkeer uit te spreken van een ,,neiging tot politieke correctheid''. Die resulteert er naar zijn zeggen in dat goed willende politici bij vrijwel ieder voorstel van hun kant over strengere eisen aan migranten klakkeloos voor populisten worden uitgemaakt. Balkenende zei dat een beetje populisme kan helpen, maar het biedt geen antwoorden op echte problemen van de toekomst.

En de Europese waarden? De eensgezindheid daarover bleek nog niet erg groot. Onbeantwoord bleef de vraag wat die waarden nu precies zijn en welke de meeste nadruk verdienen. Als je een Europa wilt dat uitstijgt boven shopping malls, kun je je niet permitteren om de waarden te negeren, stelde de Amerikaanse hoogleraar filosofie Michael Sandel. Maar ook hij bleef het antwoord schuldig welke waarden nu precies.

Wel hadden vrijwel alle sprekers zaterdag warme woorden voor de Europese cultuur, ook al herinnerden sommigen er aan dat Europa tevens aan de wieg had gestaan van het nazisme, het communisme en het anti-semitisme. De kersverse voorzitter van de Europese Commissie, de Portugees José Manuel Barroso, stelde zelfs dat cultuur en onderwijs de sleutel vormen in de Europese samenwerking. ,,Mijn persoonlijke rangorde is: cultuur komt voor economie.''

Die opmerking getuigde volgens de Jordaanse prins Hassan van weinig realiteitszin. Hij memoreerde de miljarden euro's aan landbouwsubsidies, die de EU jaarlijks verstrekt, en de ruime uitgaven voor defensie. ,,Daarvan wordt naar mijn beste weten niets aan cultuur besteed. U heeft weer meer de geest van Erasmus nodig in Rotterdam'', aldus de Jordaanse prins.

Vargas Llosa op zijn beurt zei een cultuur van vrijheid als het grootste goed van Europa te beschouwen. Hoewel het geen exclusief Europees privilege is, is het wel de Europese cultuur geweest die de rest van de wereld dat concept heeft geschonken. Die cultuur behelst volgens hem tal van vrije keuzen, waaronder die van godsdienst.

Gastheer Balkenende sloot daarbij aan met een betoog over het belang van evenwicht tussen vrijheid en verantwoordelijkheid. De Duits-Amerikaanse historicus Fritz Stern wees erop dat onzekerheid bij veel mensen in de jaren twintig en dertig in Europa op een fatale wijze kon worden uitgebuit door sommige politici. ,,Het is vooral de verantwoordelijkheid van politici om een verdere verslechtering van de toestand te voorkomen.''

Met de bijeenkomst in de oude Van Nelle Fabriek is het debat over de Europese waarden niet ten einde. Tot vreugde van Balkenende bood Schüssel aan het in 2006 onder het Oostenrijkse EU-voorzitterschap voort te zetten. In Salzburg, samenvallend met de viering van de 250-ste geboortedag van een andere bekende Europeaan: Wolfgang Amadeus Mozart.