Oekraïne-koers Poetin oogt onvast

Heeft de Russische president Poetin zich verkeken op de ontwikkelingen in Oekraïne? Hoe redt hij zich uit de pijnlijke situatie?

Een prominent Doemalid rolde met zijn ogen. ,,Vreselijk, vreselijk'', fluisterde hij toen Poetins politiek in de Oekraine onlangs ter sprake kwam. ,,Waarom hield hij geen afstand tot beide kandidaten? Elke Oekraiense president doet vroeg of laat toch zaken met ons, de economische invloed van Rusland is te groot.''

De verzuchting van het Doemalid op een receptie typeert de verbazing binnen de Moskouse elite. Hoe kon de normaal zo voorzichtige Poetin als een gokverslaafde zijn hele prestige inzetten op premier Viktor Janoekovitsj, een man met een gevangenisverleden? Is de arrogantie van zijn mannetjesmakers op hem overgeslagen, die dachten in Oekraïne net als in Rusland via hun tv-kanalen alles te kunnen verkopen? Zelfs de conservatieve krant Izvestija vraagt zich af waarom Rusland zich zo ,,arrogant en onceremonieel mengt in de affaires van een ander land''.

Het Kremlin oogt stuurloos sinds de tweede ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen op 21 november. De pro-Russische kandidaat Janoekovitsj zegevierde door massale stembusfraude, wat een vreedzame `kastanjerevolutie' met massaal straatprotest ontketende. Vrijdag vonniste het Hooggerechtshof dat die tweede ronde over moet. Nu heeft de politieke strijd zich naar het parlement verplaatst. Een zware Europese delegatie is in Kiev om de partijen tot elkaar te brengen. Rusland stuurt de politieke lichtgewicht Boris Grizlov, voorzitter van de Doema.

De kastanjerevolutie is een schok voor het Russische establishment, dat Oekraïne louter in termen van geopolitiek beziet. Dat is begrijpelijk. Ondanks verzekeringen dat het nooit zover zou komen, heeft de NAVO het voormalige Warschaupact en drie voormalige sovjetrepublieken geabsorbeerd. En de vriendschap met George W. Bush heeft Poetin weinig opgeleverd. Poetin dacht een discrete deal te hebben: in ruil voor steun in de `oorlog tegen het terrorisme' zou Amerika hem zijn invloedssfeer gunnen. Hij gunde Amerika `tijdelijke' legerbases in Centraal-Azië, die inmiddels nogal permanent ogen. In Georgië werd vorig jaar een pro-westerse president via een `rozenrevolutie' in het zadel geholpen. In Oekraïne wilde het Kremlin een lijn in het zand trekken.

Die lijn is nu weggespoeld door de gebeurtenissen in Kiev, en Poetin staat voor een keuze. Of hij erkent zijn nederlaag en probeert bruggen te bouwen naar de oppositie, geen eenvoudige opgave.

Of hij kruipt nog verder in de egelstelling. Dat lijkt voorlopig Poetins lijn: vanuit India klaagde hij bitter over de ,,unipolaire wereld in een fraaie cadeauverpakking van pseudo-democratische fraseologie''. Rusland kan in dat geval stoken in de oostelijke regio's van Oekraïne die naar autonomie zouden streven. Dat is de aanbeveling van de invloedrijke Russische commentator Aleksandr Doegin. ,,Men moet al het mogelijke doen om oorlog zo lang mogelijk te vermijden. Toch, na een zeker punt, moet een oorlog gewonnen worden.'' De gevolgen van zo'n politiek zijn niet te overzien.

[vervolg OEKRAINE: pagina 5]

Oekraïne

Moskou ziet een westers complot

[vervolg van pagina 1]

Hoe heeft Poetin het zover laten komen? Is het soms Katerina Tsjoematsjenko? Een Russische columniste kwam vorige week met een orginele theorie voor Poetins geblunder: hij gelooft dat oppositiekandidaat Viktor Joesjtsjenko is gerekruteerd door de CIA. Zijn conservatieve Amerikaanse echtgenote werkte immers in het Witte Huis van Ronald Reagan. Hun eerste ontmoeting was al te romantisch: Jekaterina zat op een vliegtuigstoel naast de toenmalige centrale bankier. Een gewezen KGB-agent ruikt dan onraad. Een `honeytrap', heet zoiets in spionnenjargon.

Deze theorie zou geen serieuze aandacht verdienen, ware het niet dat op geheime geluidsopnames die de Oekraïnese president Koetsjma in 2000 in verlegenheid brachten, te horen valt hoe de geheime dienst opdracht krijgt uit te zoeken of Katerina een CIA-spion is. Volgens een diplomatieke bron trachtte een stuurse Poetin onlangs op de mislukte EU-Russische top in Den Haag het ijs te breken met grapjes over Jekaterina. ,,Wel zo gemakkelijk dat Joesjtsjenko met haar getrouwd is'', zou Poetin hebben gezegd. ,,In de toekomst hoef ik hem dus niet te bellen, maar kan ik direct zaken doen met mijn vriend George W. Bush.'' De EU-kopstukken konden er niet om lachen.

Katerina is koren op de molen van de Russische complotdenkers. Dat Poetin zich steeds nadrukkelijker in hun rangen schaart, wekt bezorgdheid. Hij bouwde vijf jaar aan een reputatie van een van koele pragmaticus, maar in zijn rede tot de natie na de Beslancrisis viel al op dat hij `sommigen in het westen' ervan betichtte terrorisme te steunen op Rusland klein te houden. In westerse media wordt Rusland nu weer vergeleken met de Weimarrepubliek, en Poetin met Hitler: een revanchistische `frontsoldaat' van de Koude Oorlog die de ondergang van de Sovjet-Unie verklaart met een `dolkstootlegende'.

Vanuit het Kremlin is een spontane volksopstand tegen de gevestigde macht ook moeilijk voor te stellen. In Ruslands `geleide democratie' waren de laatste twee presidentsverkiezingen een ritueel waarbij het volk de kandidaat van de elite op het schild hees. Poetin zelf werd in 1999 binnen enkele maanden van een obscure bureaucraat tot een volksheld omgebouwd. Met voldoende piar - public relations - moest dat ook met Janoekovitsj lukken.

Dat Kiev zo massaal in opstand kwam, was een complete verrassing. ,,Ik ken de Oekraïeners'', vertelde spindoctor Gleb Pavlovski een maand geleden. ,,Een gemoedelijk volk. Oekraïeners komen alleen in opstand als je aan hun huis of aan hun vrouw komt.'' Drie weken later ontsnapte dezelfde Pavlovski op het nippertje uit Kiev door vanuit zijn taxi met oranje lintjes naar voorbijgangers te wapperen. Terug in Moskou fulmineerde hij tegen de `revolutie met de kleur van baby-diarrhee'. Het is een enorm westers complot, `revolutietechnologie' die na Kiev ook tegen Moskou zal worden ingezet. Pavlovski wees op de maanden van voorbereiding, op de miljoenen die `het westen' in de kastanjerevolutie stak: de plasmaschermen, lasershows, computers, mobiele telefoons, tenten en oranje vlaggetjes. Zelfs president Koetsjma peinsde vorige week dat ,,het Oekraïne van voor de verkiezingen niet langer bestaat''. Het Kremlin heeft iets om over na te denken.