De moderne islam van Turkije

De Europese Unie besluit 17 december of zij met Turkije over toetreding gaat praten. Hoe ver is Turkije? De Turkse islam past zich aan aan het nieuwe perspectief.

Iedereen die Hatice Sari (21) wil begrijpen, moet verder kijken dan zijn neus lang is. De studente medicijnen lijkt een verstokte moslimfundamentaliste. Volgens Hatice bevat de koran alle antwoorden op de belangrijke levensvragen. Zo belangrijk zijn de leefregels van het geloof, dat ze tot het uiterste gaat ze na te volgen. In het seculiere Turkije is de hoofddoek op de universiteit verboden. Maar Hatice draagt hem toch, stiekem, onder een pruik die ze elke keer als ze naar de universiteit in het vrome Konya gaat over haar hoofd heentrekt, om de zogeheten hoofddoekenpolitie bij de campus te misleiden. Zo ver gaat Hatice dat ze een pruik kocht van een andere kleur dan haar eigen haar zodat ze niet het idee heeft als ze in de spiegel kijkt dat ze – ondanks alles – toch zonder hoofddoek loopt.

Maar let op, er is er een andere kant aan de studente, die je gerust als feministisch mag omschrijven. Toen de groep van Hatice anatomieles kreeg, vielen twee van haar mannelijke collegae bij het zien van de opengesneden lijken flauw. Maar Hatice bleef kalm toen de studenten in haar woorden ,,mochten spelen met de interne organen''. Nu al weet ze dat ze psychiater wil worden. En kinderen wil ze graag, maar dan moet er wel voor goede oppas worden gezocht. ,,Ik laat mijn carrière niet blokkeren door kinderen.''

Hatice zou symbool kunnen staan voor de ontwikkeling van de islam in Turkije. Gelovige moslims zeggen vaak en graag dat de antwoorden op de eeuwige vragen van het leven altijd en overal hetzelfde zijn en in de koran gevonden kunnen worden. Maar ondanks die drang om terug te gaan naar de bron, heeft de afgelopen jaren een modernisering plaatsgehad die maakt dat de Turkse islam uniek is. Zo'n tien jaar geleden leek het daar nog nauwelijks op. Onder leiding van de nestor van het Turkse moslimfundamentalisme, Necmettin Erbakan, deed de Welvaartspartij het toen zo goed in de verkiezingen dat Erbakan premier werd. In Turkije werd openlijk gesproken over invoering van het islamitisch recht, de shari'a. Het leger, dat zich als waakhond ziet van het Turkse secularisme, raakte zo ontzet over de ontwikkelingen dat het Erbakan aan de kant schoof.

Nog steeds wordt er door historici en politicologen over die episode getwist. Velen van hen denken dat Erbakan, ook als het leger niet had ingegrepen, in aanvaring was gekomen met zijn eigen achterban omdat die simpelweg veel liberaler was dan hijzelf. Hoe dat ook zij, vandaag de dag is er vrijwel niemand meer te vinden die invoering van de shari'a wil. De reden is simpel: Turkije komt steeds dichter bij de Europese Unie. In een Unie van voornamelijk christenen is voor de extremistische islam, zo beseft iedereen in Turkije, geen plaats.

Ook gelovige moslims als Hatice zijn groot voorstander van toetreding tot de Unie. ,,Als Europa staat voor mensenrechten'', zegt ze, ,,dan wil ik er bij horen want mensenrechten, daar hebben we hier te weinig van''. Terwijl ze haar pruik, waar ze steeds een allergische reactie van krijgt, in haar hand houdt, onderstreept ze wat voor haar een van die mensenrechten is: het recht op de hoofddoek.

Niet alleen conservatieve moslims verlangen naar Europa, ook liberale doen dat. En zij zijn begonnen aan een van de interessantste experimenten in het hele Midden-Oosten: het opnieuw doordenken van de islam om deze aan te passen aan moderne maatschappijen à la Europa. Enige jaren geleden al maakte het toenmalige hoofd van het directoraat-generaal voor religieuze zaken, Mehmet Nuri Yilmaz, bekend dat zakenlieden geen vijf keer meer hoeven te bidden als ze het erg druk hebben. Ook is bij sommige gelegenheden de strikte scheiding tussen man en vrouw in de moskee opgeheven. En extreme liberalen zijn zelfs van mening dat de gebedsoproep niet in het Arabisch, maar in het Turks moet.

Hatice zijn zulke vernieuwingen een gruwel. Maar wat vindt ze bijvoorbeeld van het idee dat ook vrouwen als imam werken? Eerst volgt het `nee' dat van fundamentalisten te verwachten valt. Maar bij enig doorvragen komen er progressieve geluiden van onder de hoofddoek. Nou ja, zegt ze eerst, vrouwelijke imams moeten zich dan alleen maar met vrouwen bezighouden. Maar dan gaat ze nog een stap verder: als er geen mannelijke imams zijn, moeten vrouwelijke imams zich ook aan de zielzorg van mannen wijden.

Natuurlijk is het Europese perspectief niet de enige factor die de Turkse islam moderniseert. Al tijdens het Ottomaanse Rijk waren de Turken anders. En natuurlijk gaf ook Atatürk, de vader van de Turkse Republiek, een grote stimulans aan dat liberalisme. En naarmate Turkije urbaniseerde, moest het ook liberaler worden: imams, pastoors en dominees hebben overal ter wereld minder macht in miljoenensteden dan in een gehucht op het platteland.

Maar ook Europa speelt een grote rol bij het ontstaan van het laboratorium van de religieuze moderniteit. Zo belangrijk zelfs dat een verdere ontwikkeling van de liberale islam voor de VS een belangrijke reden is de Turkse kandidatuur te steunen. In de ogen van Washington is de Turkse islam een goed alternatief voor de al-te-letterlijke en gewelddadige interpretatie van dat geloof door Bin Laden en de zijnen. Als Europa Turkije nu knuffelt is dat een investering in de liberale islam waarvan uiteindelijk, aldus Washington, iedereen in deze regio zal profiteren.

Derde artikel in een serie. Eerdere afleveringen werden gepubliceerd op 29 november en 2 december.