Zachtjes lachen mag

Ouders verwachten dat hun kinderen meer leren op een islamitische basisschool dan op een andere zwarte school. Met rekenen en korankennis lukt dat. Met taal en overdracht van de Nederlandse waarden minder. `De juffen mochten niet alleen in een kamer zijn met mij.'

Het is stampen, stampen, stampen. Taal, rekenen, taal en nog eens rekenen. De kinderen krijgen bergen huiswerk op. En leraren zijn er streng.

Dit is de islamitische basisschool. De resultaten van `witte' scholen in doorsnee wijken evenaren ze niet, maar de rekenprestaties van kinderen in groep acht zijn gemiddeld wel beter dan die van kinderen op `gewone' zwarte scholen. En het loopt storm – opent er een islamitische school, dan stromen naburige zwarte scholen leeg.

Driekwart van de leraren op de islamitische scholen is (nog) autochtoon en vooral gemotiveerd om de leerprestaties van allochtone kinderen te verbeteren, vertelt Geert Driessen. Hij is een van de weinige onderwijsdeskundigen die onderzoek hebben gedaan naar islamitische basisscholen in Nederland. Een goede eigenschap van islamitische scholen, zegt hij, is dat ze de lat niet lager leggen voor kinderen die door taalachterstand langzamer leren. Dat gebeurt wel op veel `gewone' zwarte scholen. Gevolg is daar dat allochtone ouders er jarenlang op vertrouwen dat alles goed gaat en dan verbaasd zijn als hun kind op zijn twaalfde opeens naar het vmbo moet in plaats van de havo.

Gewone scholen mogen zichzelf veel verwijten, zegt ook schooldirecteur Sybe Hentzepeper, die twee jaar interim-directeur was op een islamitische school en nu op een openbare school werkt. ,,Door de grote taalachterstand van veel Turkse en Marokkaanse kinderen concluderen leraren al snel `ze kunnen niks'. Maar ze moeten eerst de taal onder de knie krijgen.'' Ook op andere gebieden, zegt Hentzepeper, meten leraren op niet-islamitische scholen al jaren met twee maten. ,,Als Pietje steelt, bellen we zijn vader. Als Mohammed steelt niet, want dan krijgt hij klappen. Dat is bespottelijk. Je moet ieder kind op school hetzelfde behandelen.''

Tot zover het goede nieuws over de islamitische scholen. De resultaten van islamitische kinderen zijn er íéts beter dan elders. Maar de vraag klinkt steeds vaker of ze wel bijdragen aan integratie van allochtone kinderen. Leren kinderen er wel hoe ze zich in de seculiere Nederlandse samenleving kunnen handhaven? Leren ze Nederlandse waarden of alleen religieuze, die hun integratie en succes in de weg staan?

De VVD-, SP- en LPF-fracties in de Tweede Kamer zijn – al langer – tegen islamitische scholen. In het vraaggesprek dat Kamerlid Ayaan Hirsi Ali (VVD) deze week gaf, het eerste na de moord op Theo van Gogh, herhaalde zij haar standpunt dat ze moeten worden afgeschaft. Eind vorig jaar ontlokte zij in het tv-programma Nova een klas van de Amersfoortse Bilalschool de uitspraak dat Allah boven de Grondwet ging. In de brief die verdachte Mohammed B. achterliet op het lichaam van Van Gogh, gericht aan Hirsi Ali, stond een commentaar op deze uitzending: ,,Zo heeft u de laffe moed gehad om islamitische kinderen op school te vragen om een keuze te maken tussen hun Schepper en de grondwet.'' Naast moskeeën kregen ook islamitische scholen de afgelopen weken te maken met dreigbrieven en vergeldingsacties: één school brandde af.

Niet zingen

Sinds de oprichting van de eerste islamitische basisschool in Nederland, in 1988, zijn er 39 bijgekomen. Ook zijn er twee islamitische middelbare scholen. Elke stichting die in een gemeente voldoende handtekeningen weet te verzamelen van ouders, kan aan de slag. Met evenveel subsidie als een willekeurige openbare school. Dat is de vrijheid van onderwijs zoals die is geregeld in artikel 23 van de Grondwet. Daarnaast komt er volgens de veiligheidsdienst AIVD soms subsidie uit landen in het Midden-Oosten.

Op alle islamitische scholen dragen de meisjes in de hoogste klassen hoofddoeken en krijgen jongens en meisjes vanaf groep vijf gescheiden les. Op de scholen die bekend staan als `streng' en naar binnen gekeerd – ongeveer zestien van de veertig – plakt het bestuur teksten af in biologieboeken, mogen kinderen niet zingen, luid lachen of poppetjes tekenen en behandelt de godsdienstleraar andere religies niet. De beruchtste van deze scholen is de As Siddieqschool in de Amsterdamse Baarsjes, met vijfhonderd leerlingen. Het schoolbestuur bemoeit zich hier volgens de onderwijsinspectie intensief met de dagelijkse gang van zaken. Een van de bestuursleden is de Egyptische imam Mahmoud El Shershaby, voorzitter van de Amsterdamse El Tawheedmoskee die werd bezocht door Mohammed B. en zijn vrienden.

Zes jaar geleden klaagden leraren over het `fundamentalistische regime' op de As Siddieqschool. Kort daarna bleek dat imam El Shershaby een pamflet verspreidde op de Albert Cuypmarkt waarin `Joden, de dwalenden en christenen' in één adem werden genoemd met de verklaring: ,,De ongelovigen zijn brandhout voor de hel.'' Twee jaar later citeerde dagblad Trouw een blad dat hij uitgaf waarin stond dat de media en de wapenindustrie ,,onder joodse controle staan''. Nova zond preken uit van onder andere de El Tawheedmoskee, waarin imams opriepen vijanden van de islam te vernietigen en vrouwen te straffen die hun man niet gehoorzamen.

Om die reden vroeg de gemeente Amsterdam El Shershaby in januari het bestuur van de As Siddieqschool te verlaten. Maar hij zit er nog steeds. Hij verraadt de islamitische zaak als hij opstapt, heeft hij kennissen laten weten, en incasseert voorlopig de kritiek. De gemeente kan niets meer doen, zegt een woordvoerder, en verwijst naar de minister.

Kerst

Rachid Bal zucht. Hij is directeur van de organisatie ISBO, die 90 procent van de islamitische schoolbesturen vertegenwoordigt, inclusief dat van de As Siddieqschool. Hij wil in die rol niet één schoolbestuur veroordelen, ook niet dat van de As Siddieq. Volgens Bal zijn sommige islamitische scholen juist onmisbaar voor de integratie van allochtone kinderen. ,,Als kinderen érgens gaan leren hoe ze zich aan Nederland moeten aanpassen, dan is het op een islamitische school. Want wij kennen hun dilemma's en kunnen die met hen bespreken.'' Neem het voorschrift in de koran om vijf keer per dag te bidden. ,,In de moskee horen ze dat, als je niet vijf keer bidt, je zondigt en dus niet in de hemel komt. Maar daar hebben ze niets aan als ze een baan hebben en moeten doorwerken. Ze kúnnen al die regels niet naleven. Dus moeten de kinderen een compromis vinden, en daar kunnen wij ze bij begeleiden.'' Waarom zij? ,,Omdat wij die ontwikkeling hebben doorgemaakt.''

Hoe onderscheidt de zestig procent `moderne' islamitische scholen zich van de `dogmatische'? Bal noemt de school in Arnhem waarvan hij zelf voorzitter is geweest `liberaal'. ,,We plakten de teksten in biologieboeken niet af. De kinderen kregen gewoon evolutieleer. We dachten: het is beter als wíj het ze uitleggen, dan als ze verrast worden op de middelbare school. Kerst vierden we niet, maar we legden wel uit dat andere kinderen het vieren en waar het vandaan komt. Mannen en vrouwen konden ook vrij met elkaar omgaan.''

Integratie via de islamitische school? Welnee, zegt schooldirecteur Sybe Hentzepeper. Na twee jaar als interim-directeur op een strenge islamitische basisschool in Amsterdam is hij zijn illusies dáárover kwijt. ,,De kinderen en leraren waren schatten. Maar ik had voortdurend aanvaringen met bestuursleden. Die hadden een streng-islamitische missie. De mannen weigerden vrouwen een hand te geven en juffen mochten niet alleen in een kamer zijn met mij! Je kunt wel ambiëren goede Cito-cijfers te halen, maar op deze manier leren kinderen weinig over de Nederlandse samenleving.''

Hentzepeper ergerde zich bijvoorbeeld aan de houding van ouders rond schoolreisjes. ,,Basisscholieren gaan nu eenmaal op schoolreis, dat hoort erbij. Maar veel islamitische kinderen mogen niet mee. Terwijl wij ze echt geen varkensvlees geven en de jongens en meisjes heus apart slapen. Dan geven ouders mij als schooldirecteur de boodschap dat ze mij niet vertrouwen en dat we rare dingen met de kinderen gaan uitspoken.''

Hentzepeper is lang niet de enige gedesillusioneerde leraar. Onderwijskundige Driessen: ,,Alle islamitische scholen hebben een hoog verloop in het personeel. Op de strengere scholen zijn ook relatief veel leraren overspannen als gevolg van aanvaringen met het bestuur.'' Zo vertelden de vertrokken leraren zes jaar geleden over de As Siddieqschool dat vrouwelijke leraren nooit alleen in één ruimte met mannen mochten zijn. Ook niet om te kopiëren. De conciërge liep rond en hield dat in de gaten in opdracht van het bestuur.

Rachid Bal (zijn naam is Turks voor `honing') herkent dit wel. ,,Sommige scholen zijn erg conservatief. Wij gaan met hen in discussie. Maar we kunnen niets afdwingen. We kunnen hen alleen helpen om te professionaliseren en om godsdienstleraren bij te scholen. Die moeten Nederlands leren en wij ontwikkelen moderne, Nederlandstalige lesmaterialen voor hen.'' Dogma's loslaten is voor sommige moslims, en dus sommige schoolbesturen, heel lastig, zegt Bal. ,,Ze denken: als we dit loslaten en ook dat loslaten en dát, wat blijft er dan over? Over elk nieuw dilemma moeten ze dan zelf een beslissing nemen. Religieuze voorschriften zijn voor hen van levensbelang. En de geseculariseerde Nederlander begrijpt dat niet. Die denkt: doe niet zo raar, er is toch niets aan de hand als we als man en vrouw samen een grap maken?'' Harde kritiek van buiten werkt averechts, heeft Bal gemerkt. ,,Die scholen denken dan alleen: `de buitenwereld is tegen ons' en keren zich nog meer af.''

Moslims in Nederland zijn in verwarring, zegt Bal. ,,Ze zijn hier al dertig jaar maar ze zijn nog steeds op zoek naar een manier van leven waarbij ze wel moslim kunnen zijn en toch participeren in een seculiere samenleving. Ze moeten compromissen vinden. Dat kost tijd.''

Defensief

Illustratief is volgens Bal een inzicht dat hij tien jaar geleden kreeg. ,,Ik heb geleerd om een onbekende vrouw nooit een hand te geven. Dat hield ik, als voorzitter van een islamitische basisschool, precies zes maanden vol. Ik moest voortdurend uitleggen waarom ik vrouwen een hand weigerde. Op het laatst gingen de gesprekken met Nederlanders alleen maar dáárover terwijl ik het over onderwijs wilde hebben. Sindsdien geef ik alle vrouwen een hand.'' Hij heeft er geen moeite mee, vertelt Bal, omdat hij heeft geleerd dat een hand geven in Nederland uitsluitend een beleefdheidsvorm is.

Bal is na ,,veel nadenken'' steeds liberaler geworden, vertelt hij. ,,Ik zeg wel eens tegen mijn vrouw en dochter: als ík een vrouw was, zou ik geen hoofddoek dragen. Dat hoeven zij ook zeker niet van mij. Maar ze willen het zelf.'' Diep in zijn hart, zegt Bal, weet hij dat er in de westerse wereld op termijn geen toekomst is voor islamitische leefregels, zoals hoofddoeken. Is dat erg? ,,Voor de islam niet. Ik heb juist zo'n vertrouwen in Allah en de islam dat ik weet dat het geloof de vernieuwing aankan. Maar voor moslims, de mensen, is het wel erg, want de overgang doet ze pijn. Veel moslimmannen voelen zich bedreigd en gedragen zich defensief. Ze klampen zich vast aan leefregels, en dragen die over op hun kinderen.'' De opvoeding tot `Nederlandse' moslims moet dus op school gebeuren, vindt hij.

Maar niet alle islamitische scholen doen hun best zich te richten op de Nederlandse samenleving. Over de As Siddieqschool concludeerde de Onderwijsinspectie vorig jaar: ,,Op uw school is tot op heden geen sprake van een actief beleid dat is gericht op de bevordering van de condities voor integratie van de leerlingen in de Nederlandse samenleving. De school stelt zich naar de omgeving nog weinig pro-actief op, maar stelt zich tegelijkertijd op het standpunt dat van buiten ook weinig initiatief wordt getoond.'' De `omgeving', dat zijn andere basisscholen, het stadsdeelbestuur, buurthuizen.

Overspel

De inspectie concludeerde ook dat het onderwijs van de school niet in strijd is ,,met de basiswaarden van de democratische rechtsstaat''. Maar intussen is de school nog steeds verweven met de El Tawheedmoskee. Zo geven geleerden van die moskee in het weekend cursussen in de school. In het cursusboek `Islamitische leefregels', dat El Tawheed hiervoor in 2001 heeft laten uitgeven bij een Egyptische uitgeverij, vallen allerlei verboden en aanbevelingen te lezen. Zoals: ,,Het is niet toegestaan om buitenlandse speeltjes te kopen voor de kinderen, dit geldt vooral voor ontsluierde, niet bedekte poppen. Hierdoor leert het meisje van de pop en imiteert haar. (...) Daarbij komt nog dat we ons geld schenken aan landen die meestal onze vijanden zijn.'' Zingen wordt afgeraden, omdat men ,,hiervan meer dronken wordt dan van het drinken van alcohol''. En: ,,Gezang is de weg naar overspel''. Onder het kopje `Jihaad en dapperheid' staat: ,,Leer de kinderen om wraak te nemen op de onrechtplegende vijanden; onze jeugd zal Palestina en al-Quds bevrijden indien zij terugkomen tot de lering van de Islam en het strijden op de weg van Allah (Jihaad). Op deze manier zullen ze met de toestemming van Allah overwinnen.''

Hoe kan zo'n moskeebestuur vijftien jaar een school besturen? Omdat voor de inspectie de leerresultaten het zwaarst wegen, zegt een inspectiewoordvoerder. En die zijn op de As Siddieqschool relatief goed. De inspectie heeft niets te zeggen over de inhoud van godsdienstlessen of de samenstelling van het schoolbestuur, vertelt hij, wegens de grondwettelijke vrijheid van onderwijs.

Wel eist de inspectie sinds een wetswijziging in 2002 dat de inhoud van de godsdienstlessen niet strijdig is met de basiswaarden van de democratische rechtsstaat. Maar bij een groot onderzoek hiernaar op twintig islamitische basisscholen, namen de inspecteurs vorig jaar geen tolken mee. Dat was misschien handig geweest, want op twee scholen werden godsdienstlessen gegeven in het Arabisch of Turks. De woordvoerder: ,,De inspecteurs hebben toen tegen die scholen gezegd dat dat moest veranderen.'' Dat is, in inspectiejargon, een verbeterpunt.

Op álle scholen reciteert de klas in het Arabisch uit de koran. De woordvoerder voegt toe: ,,Ook als godsdienstlessen in het Nederlands zijn, is het bijwonen van de les alleen onvoldoende om een indruk te krijgen van de boodschap. Als je normaliter rare dingen verkondigt, doe je dat tijdens het bezoek natuurlijk niet.'' Hoe komt de inspectie er wél achter als een godsdienstleraar kinderen leert dat joden, homo's en niet-moslims brandhout zijn voor de hel? ,,Door ook het lesmateriaal te lezen en de schriften van de kinderen.'' De inspectie concludeerde dat acht van de twintig onderzochte scholen, ook de As Siddieqschool, de basiswaarden van de rechtsstaat wel in acht namen maar verder niets deden om die actief over te dragen. De overige twaalf deden dat wel.

Zolang de As Siddieqschool, en de overige strenge islamitische scholen, gemiddelde Cito-resultaten blijven leveren (vergeleken met zwarte scholen), zal er niet één gesloten worden, zegt de inspectie. ,,Niet wij, maar de minister van Onderwijs zal in allerlaatste instantie een school sluiten.''

Dat is één keer gebeurd, 6,5 jaar geleden. Het ging om een christelijke basisschool waar uitsluitend asielzoekerskinderen op zaten. ,,De kinderen zijn er niet bij gebaat als wij scholen sluiten'', zegt de woordvoerder. ,,Wij proberen zo veel mogelijk te doen om het onderwijs te verbeteren en een school in stand te houden.''