Referendum over staatsburgerschap verdeelt Hongarije

De Hongaren stemmen morgen in een referendum over de privatisering van de gezondheidszorg, maar ze stemmen ook over het plan om de leden van de Hongaarse minderheden in de buurlanden het dubbele staatsburgerschap aan te bieden.

Dat vermaledijde referendum. ,,Schei erover uit, het is een smerig politiek spel,'' zegt János-bácsi. Vroeg in de middag is het al spitsuur in de kroeg in Gégény, een gehucht even voorbij Nyíregyháza in noordoost-Hongarije. In deze uithoek grenst het land aan Oekraïne en Roemenië en eindigt de Europese Unie.

Slechts flarden kroegpraat zijn verstaanbaar. ,,Schurken in Boedapest'', die keert regelmatig terug. Als we gisteren waren gekomen, zegt de barvrouw, dan hadden we kunnen zien dat oompje János nog een goeie rechtse heeft. Een discussie over de Hongaarse minderheden in de buurlanden was de oorzaak van de kroegmot, maar de barvrouw, zelf een stevige tante, heeft de mannen op straat gezet. ,,Ga het daar maar uitvechten.''

Naast het referendum over privatisering van de gezondheidszorg houdt Hongarije zondag nog een referendum, over de wenselijkheid van een wet die het mogelijk maakt voor Hongaren, woonachtig in de buurlanden, om het Hongaarse staatsburgerschap aan te vragen. De kwestie heeft niet alleen in Gégény de verhoudingen op scherp gezet. ,,Het referendum splijt heel Hongarije in tweeën,'' zegt Károly Moskovits, gemeenteraadslid namens de socialistische regeringspartij MSzP in Nyíregyháza. Zijn partij is tegen.

,,Typische regeringspropaganda'', reageert Oszkár Seszták die voor het stadhuis folders uitdeelt. ,,Ja in het referendum betekent: ja tegen onze bloedverwanten.''

De Roemeense premier Adrian Nastase noemde het referendum in Hongarije deze week ,,gekkenwerk''. In Roemenië woont de grootste Hongaarse minderheid, ruim 1,7 miljoen mensen. ,,Roemeense Hongaren die in de toekomst een Hongaars paspoort aanvragen moeten dan maar hun Roemeense paspoort inleveren,'' zegt Nastase, tot woede van de Hongaren. Oekraïne, waar 156.000 Hongaren wonen, verbiedt zelfs het bezit van twee paspoorten.

Achtergrond van het referendum is het voortdurende debat in Hongarije over de prijs die het land betaalde na de Eerste Wereldoorlog. Het `oude' Hongarije, dat als verliezer uit de oorlog kwam, moest volgens het verdrag van Trianon in 1920 tweederde van zijn grondgebied afstaan aan de buurlanden. Daarmee kwamen er ruim drie miljoen Hongaren te wonen in Slowakije, Roemenië, Oekraïne, Vojvodina (in Servië), Kroatië, Slovenië en Oostenrijk. Vooral het lot van de Hongaren in het nu Roemeense Transsylvanië - waar ze worden gediscrimineerd - houdt het Trianon-trauma springlevend.

De laatste jaren wakkerden nationalistische politici het vuur aan door voorstellen te lanceren over een vorm van Hongaars eerherstel. Invoering van de Statuswet, waarmee Hongarije de Hongaren buiten de landsgrenzen financieel wilde ondersteunen, stuitte op weerstand in de EU. Wat restte was een uitgeklede versie van de Statuswet, hetgeen de frustratie heeft gevoed.

,,Onze bloedverwanten kunnen we onmogelijk laten zitten achter een nieuw IJzeren Gordijn'', zegt Miklós Patrubány, president van de Wereldfederatie van Hongaren en initiatiefnemer van het referendum. De rechts-conservatieve oppositiepartij Fidesz is het daarmee eens. De socialistische regering hield zich lang op de vlakte. Nee zeggen tegen steun aan de Hongaarse diaspora is electoraal zeer nadelig. Maar op het laatste moment heeft de regering zich toch tegen het referendum gekeerd. Tegenstanders van het referendum verwijten Fidesz dat ze over de grens stemmen wil winnen onder de Hongaren daar. Gesteld dat zij straks een Hongaars paspoort krijgen, zullen ze Fidesz bij de eerstvolgende verkiezingen belonen.

Daarnaast zeggen tegenstanders dat onduidelijk is welke de consequenties zijn van het dubbele staatsburgerschap. Komt er een immigratiegolf van nieuwe staatsburgers? En doen die straks massaal een beroep op de sociale voorzieningen in Hongarije? Op de ziekenzorg? En trouwens, wie krijgt zo'n Hongaarse pas? Is die er ook voor de Roemeense echtgenote van een Transsylvaanse Hongaar? En hun kinderen, zijn dat ook Hongaren? Verder wijzen tegenstanders erop dat de waarde van het referendum slechts symbolisch is. Mocht er morgen al een meerderheid stemmen vóór de wet die het dubbele staatsburgerschap mogelijk zou maken, dan moet er nog een tweederde meerderheid in het parlement voor de wet zelf stemmen.

,,Die meerderheid komt er nooit'', zegt Balázs Matéffy. Onder veel Hongaars vlagvertoon en aandacht van de media liepen Matéffy en zijn geestverwanten onlangs in een zesdaagse mars van het Roemeense Oradea (Hongaars: Nagyvárad) naar Boedapest. ,,Hoewel we vóór het dubbele staatsburgerschap zijn, wilden we met de mars protesteren tegen de wijze waarop de politiek ermee aan de haal is gegaan. Voor ons is het een spiritueel verhaal: ruim tachtig jaar na Trianon is dit dé kans om onze vrienden aan de andere kant de hand te reiken. In Roemenië wordt de Hongaar gepest.''

Wat dat betekent weten de zusjes Katika en Rozi maar al te goed. Op de grote bazaar aan de rand van Nyíregyháza proberen ze sokken en beddengoed te slijten. Ze komen uit het Odorheiu Secuiesc in Roemenië, in het Hongaars Székelyudvarhely. Twee keer per jaar reizen ze naar de bazaar, om gedurende een week zoveel mogelijk te verdienen. Ze hopen dat ze in de toekomst ook een Hongaars parpoort krijgen. ,,In Roemenië is er voor ons niets. Geen werk, geen steun, en we worden daar behandeld als een stuk vuil.''

In Nyíregyháza verblijven de zusjes in `het pension waar de Roemenen wonen', zoals iedereen het goedkope hotel aan de rand van de bazaar is gaan noemen. Boglárka Majoros is er de baas. ,,Ik zie de Transsylvaanse Hongaren komen en gaan, we spreken dezelfde taal, en toch zijn we heel verschillend.'' Volgens Majoros is de belofte van steun aan de Hongaren in Roemenië een loze. ,,Wat hebben wij hun te bieden? In onze eigen samenleving verliezen we al het contact met elkaar en worden de verschillen tussen arm en rijk steeds groter. Bij Transsylvanië denkt de Hongaar van nu eerder aan de goedkopere benzine die je daar kunt krijgen, dan aan de historische verwantschap met de mensen daar.''