Nieuwe ronde, nieuwe kansen in Oekraïne

De uitspraak van het Oekraïense hooggerechtshof over de presidentsverkiezingen van 21 november is een mijlpaal in de geschiedenis van het land. De rechters verklaarden gisteren na ampel beraad de recente verkiezingen onwettig wegens fraude. Nog deze maand komt een nieuwe stembusronde waarin het electoraat zich kan uitspreken voor Viktor Janoekovitsj (de officiële winnaar van de vorige keer; de man die nu impliciet als fraudeur is gebrandmerkt) dan wel oppositiekandidaat Viktor Joesjtsjenko, wiens aanhang al dagenlang de kou in de straten van Kiev trotseert uit protest tegen het kiezersbedrog. Deze mensen hebben niets minder dan een revolutie op gang gebracht. Ze hebben de politieke en economische nomenklatoera weerstaan en trokken zich niets aan van de druk van de grote boze buurman in het Kremlin, die Janoekovitsj steunde. Ze hebben met hun aanhoudende protest misschien wel het begin van democratie afgedwongen in het tot nu toe autoritair geregeerde Oekraïne. De uitspraak is een volksoverwinning die verstrekkende gevolgen kan hebben: voor het land en voor zijn relaties met Rusland en de Europese Unie.

Of de historische gebeurtenissen van de laatste weken zullen leiden tot een feitelijke politieke omwenteling en of ze de inleiding vormen van de geboorte van een rechtsstaat, is afwachten. Er kan nog van alles gebeuren. Het land kan uiteenvallen, hoewel dat minder waarschijnlijk is. Het Kremlin kan, neen, zál zich roeren. De Russische president Poetin lijdt met het uitschrijven van een nieuwe verkiezingsronde de grootste politieke nederlaag in zijn loopbaan. Hij heeft zich intens met de verkiezingen bemoeid, koos partij en liet zich over het kiezersbedrog en een nieuwe gang naar de stembus sceptisch uit. Hij zal het er niet bij laten zitten. Voor het grote Rusland is Oekraïne, dat in het Kremlin te boek staat als het kleine Rusland, een van de laatste invloedssferen die het nog op zijn westflank heeft. De Europese Unie en de NAVO rukken steeds verder naar het oosten op. Een democratisch, op Europa georiënteerd Oekraïne ziet Moskou als een bedreiging.

De EU deelt voorlopig in de triomf van de rechterlijke uitspraak. Zij heeft bij monde van roulerend voorzitter Nederland terecht het resultaat van de laatste stemronde in harde termen verworpen. Europese bemiddelaars, van buitenlandcoördinator Solana tot de Poolse president Kwasniewski, gingen naar Kiev om de dialoog gaande te houden. Daarin zijn ze wonderwel geslaagd, maar wat hierna komt is voor de Unie een groot vraagteken. Als op 26 december Viktor Joesjtsjenko overtuigend wint, zal hij bij wijze van spreken op 27 december het EU-lidmaatschap aanvragen. Daar kan minister Bot (Buitenlandse Zaken) wel `njet' tegen willen zeggen – zoals hij woensdag in deze krant al aangaf – maar internationale politieke ontwikkelingen scheppen hun eigen feiten.

Vast staat dat de EU niet toe is aan nieuwe toetredingsonderhandelingen. De nieuwkomers, de wachtenden en de Turkse kwestie – bij elkaar is het meer dan genoeg. Tegelijk kan de EU haar principes over vrijheid en democratie niet verloochenen; dat heeft zij bij de Oekraïense verkiezingen ook niet gedaan. Zo'n welwillende houding wekt verwachtingen. En schept problemen, zeker zolang de grenzen van Europa niet vast staan.

Onverstandig in deze hele affaire lijkt de opstelling van de Duitse bondskanselier Schröder. Hij heeft los van de EU zijn eigen vriendschapsband met Poetin nog eens stevig aangehaald. Vriendschappen bestaan niet in de politiek; er zijn slechts belangen. Voor Duitsland zijn die evident: olie- en gasleveranties die uit Rusland via Oekraïne lopen en Russische orders voor het Duitse bedrijfsleven. Schröder wil Poetin inzake Oekraïne niet voor het hoofd stoten. Maar als er dadelijk een democratisch gekozen president in Kiev zit, heeft niemand de Duitse opstelling vergeten, laat staan vergeven. De EU-officials hebben het handiger aangepakt.

Het Oekraïense hof heeft een gedenkwaardige uitspraak gedaan. Mede dankzij buitenlandse bemiddeling is tot nu toe geen bloed gevloeid in deze `kastanjerevolutie'. De rust moet worden gekoesterd en gerespecteerd. De kiezers in de kou van de vroege winter hebben zich niet van de wijs laten brengen. Er gloort hoop – hoop op democratie en economische vooruitgang.