John Lloyd: televisie maakt parlement en partijen overbodig

Elektronische media zijn het belangrijkste politieke toneel geworden. Reden om de macht van media kritischer te behandelen. Folkert Jensma sprak met John Lloyd, chef-redacteur Financial Times.

U vindt dat media meer verantwoording moeten afleggen, maar hoe en waarom? De lezer stemt wel met z'n voeten.

,,Media zijn hét instrument om macht te controleren, ook die van zichzelf. Daarvoor is wel een cultuuromslag nodig. Ook al plegen we onszelf te zien als observeerders, we moeten leren inzien dat we een van de grootste machten in de samenleving zijn geworden. De typische partijpolitieke pers wordt zwakker, maar de media worden nu zélf de natuurlijke omgeving voor het bedrijven van politiek. Dat geldt vooral televisie; dat is een onontbeerlijk onderdeel van het politieke domein geworden.''

We gaan van wederzijdse afhankelijkheid naar een soort fusie?

,,Televisie maakt politieke partijen en het parlement overbodig. Althans, hun macht wordt sterk verwaterd. Politici lopen nu direct door naar de tv. Parlementair debat is langdurig, soms saai en moeilijk – televisie maakt er een snel en onderhoudend ja/nee gesprek van. Politiek is een media-activiteit geworden; dat heeft ook politiek en politici veranderd. Een van de meest formidabele prestaties van Tony Blair is zijn dominantie van televisie. Geen enkele Conservatief kan zichzelf daar zo goed projecteren als hij.''

En hoe zorgen we ervoor dat media zichzelf dan ter discussie stellen? De burger zet dat ding echt niet uit zichzelf uit.

,,Nee, in Groot-Brittannië kijken de mensen drie, vier, vijf uur per dag. De overheid moet in ieder geval niet tussenbeide komen. We moeten het zelf doen, in de media, op universiteiten, in thinktanks: hoe beïnvloedt mediamacht de politiek. Er moet een burgerlijk besef groeien dat media de samenleving veranderen. In Amerika zijn ze daar verder mee. Daar worden media meer uitgedaagd en op de proef gesteld. In Groot-Brittannië bestaat er nog maar één ombudsman, bij The Guardian. In de VS vindt de lezer alternatieve interpretaties van nieuwsverhalen die eerder in de krant stonden. Dat helpt ons journalisten met het ter discussie stellen van onze vooropgezette meningen.''

Ik zou overigens niet één ombudsman voor televisiekijkers weten.

,,Nee, ik ook niet. De trend in Engeland is ook dat er minder nieuws op televisie komt, minder uitleg, analyse en ook minder debat. Hier schijnen de talkshows nog te bloeien, maar bij ons gaan ze achteruit. We hebben vooral een veel intensiever debat nodig tussen gezagsdragers en journalisten. Die praten natuurlijk de hele dag al, maar dat is meestal onder elkaar. Het moet transparant worden: hoe verkopen politici hun boodschap? Welke opvattingen hebben journalisten?''

Kunnen we er nog van af, van dat in elkaar overlopen van medium en macht?

,,Nee, we kunnen het alleen maar beter laten zien. We moeten uitleggen waarom we onze verhalen zó vertellen en niet anders. We hebben nu eenmaal vaak meningen en vooroordelen over het nieuws, maar die zijn nu impliciet.''

In enquêtes scoren politici en journalisten erg laag bij `vertrouwen van het publiek'. Hoe komt dat?

,,Ik denk omdat we niet uitleggen waarom we het nieuws brengen zoals we dat doen. Dit is een ingewikkelde tijd. De technologie verandert snel. Het internet is nog steeds een bedreiging en een uitdaging tegelijk. We weten eigenlijk geen van allen of we straks nog kranten zullen maken of alleen websites. De jonge generaties lezen geen kranten zoals vorige generaties. Hoe komt dat? Is het dagblad als nieuwsvorm in verval? Verdwijnt het uit de samenleving? Wat komt er dan voor terug? Hoe leren mensen dan de samenleving begrijpen? Ik denk dat er niks anders opzit dan duidelijker te vertellen waar we onze informatie op baseren en wat onze meningen zijn. Wie we zijn en wat we zijn.''

Als je kijkt naar de successen van nu: Fox-nieuws in de VS, documentairemaker Michael Moore en sommige Britse kwaliteitskranten die hun mening de voorpagina laten domineren en zichzelf als `viewspaper' betitelen, vraag je je af: waar is het uitgangspunt `feiten zijn heilig, meningen secundair' gebleven?

,,Er is in de Britse kwaliteitspers een stevig debat gaande tussen beide zienswijzen. De ene zegt dat nieuws zo feitelijk en rechttoe rechtaan mogelijk gebracht moet worden. En de ander zegt dat nieuws net zo goed ingekleurd kan worden: The Independent heeft van z'n voorpagina een pamflet gemaakt. Daar wordt nieuws gebruikt om er de lezer mee op z'n gezicht te slaan. Irak is een ramp, Blair is een leugenaar. En het is nog populair ook. De enige krant die groeit is The Independent. Daar word ik heel depressief van. Het ziet er nu toch naar uit dat het publiek geen interesse meer heeft in objectieve verslaggeving. Kijk inderdaad maar naar Fox News en Michael Moore: de burger wil bevestigd worden in z'n mening.''

Er wordt wel gezegd dat klassieke journalistiek als een gevolg van de technologische revolutie in de mediawereld verdwijnt `in de veel grotere wereld van de communicatie'. Nieuws is nu overal, de controle ligt bij de consument. Heeft `journalistieke waarheid' nog wel toekomst? Zit er eigenlijk nog geld in waarheid?

,,We kunnen niet ontkennen dat het er slecht uitziet voor aanhangers van de `journalistieke waarheid'. Journalistieke technieken worden door ideologisch enorm verschillende partijen als Fox en Michael Moore voor hetzelfde doel gebruikt. En met succes. Provoceren, shockeren, radicale meningen, vernederen en aanvallen van je vijanden. Fox pakt de liberals en Moore de conservatieven – en ze zijn aan de winnende hand. Maar wij moeten blijven geloven dat we een sociaal doel dienen. Namelijk `to tell it like it is' – informatie en analyses verschaffen die burgers helpen om burgers te zijn. Dat is het excuus voor ons bestaan. Wij moeten blijven uitleggen dat de wereld zeer complex is, dat die begrepen moet en kan worden. Voor die burgerrechten blijven we vechten. Volgens mij is dat gevecht ook lang niet verloren. Zelfs niet op internet. Dat wordt vooral gebruikt om informatie te zoeken.''

En daar worden journalisten dan weer mee om de oren geslagen.

,,Zeker. Dagbladen veranderen. We kunnen niet meer als hoofdredacteuren stilzitten en tegen de lezer zeggen: ik geef u de enige waarheid en de juiste mening. Je krijgt meteen een e-mail terug van je lezer met de mededeling `helemaal niet! Rubbish!' Dagbladen worden meer centra van concurrerende interpretaties, meningen en uitdagingen. Dat is veel opwindender dan toen de liberalen nog de liberale waarheid brachten en de sociaal-democraten de sociaal-democratische. Het is tegelijk ook verontrustender – we moeten veranderen en het is ook duidelijk dat we niet weten hoe. We zijn op ontdekkingstocht. We moeten wel vasthouden aan de opvatting dat journalistiek bestaat om complexe zaken te interpreteren. En om mensen die het onderling nooit eens zullen zijn, toch de indruk te geven dat wij tenminste probéren om de waarheid te vertellen. Je kan best president Bush uitleggen aan een sceptisch Europees publiek zonder dat je mordicus voor of tegen hem bent.''

U zegt in uw lezing dat kranten het ook moeilijk hebben omdat ze moeten vermaken en aardig zijn. Maar nieuws ís niet altijd leuk, de waarheid is niet altijd plezierig. Bovendien moeten we ook geld verdienen – en steeds meer. Zit er eigenlijk nog een toekomst in ons soort journalistiek op commerciële basis?

,,Het wordt wel moeilijker. Wij zien ook de advertentiemarkt in een andere richting marcheren. Om te beginnen naar uitdeelkranten, als Metro. Maar er gebeurt nog wat: vroeger kocht men een pagina in de krant om een product te lanceren. Tegenwoordig huurt men een celebrity in, als `drager' van het product in allerlei soorten media, niet alleen in kranten. Adverteerders beginnen zich af te keren van kranten. Je ziet kranten zoeken naar een antwoord. Andere formaten, meer bijlagen met vrije tijd, consumenten, auto's, lifestyle. Iedereen is op zoek naar de consument. Niet onredelijk want de lezer heeft meer geld dan vroeger en wil dat uitgeven.''

Dat soort informatie is best leuk maar niet onze kerntaak. Wij richten ons op de geïnformeerde burger in een democratische rechtsstaat. Moeten we die ook helpen met het winterklaar maken van de tuin?

,,Dat doen we toch al lang? We moeten toch íéts doen om ze aan het lezen te krijgen? In de toekomst zal nieuws een andere vorm krijgen. Dat kun je al om je heen zien. Er komen 24-uurs nieuwskanalen. Als je geïnteresseerd bent in Oekraïne kun je een krant kopen, maar je kan ook op internet `Ukraine' in Google tikken en dan krijg je meer informatie dan je in een dag kunt lezen. Inclusief materiaal uit de Oekraïne zelf, op weblogs, in het Engels door mensen in Kiev of Donetsk. Dat is zeer subjectief maar ook zeer opwindend. Het is fantastisch, vermoedelijk interessanter dan het materiaal van je eigen correspondent. Het is moeilijk te zeggen hoe we dat zullen overleven. Ik geloof wel dat kranten blijven bestaan, maar misschien niet in deze vorm. We zullen hoe dan ook moeten blijven vasthouden aan de zoektocht naar de waarheid als uitgangspunt. Misschien moet dat opnieuw verpakt worden. Uiteindelijk willen de mensen toch uitleg. Tegen het lezen van lange stukken is ook geen bezwaar. Kijk naar de magazines en de boeken waar het goed mee gaat. Maar ik geef toe: dagbladen are caught in the middle.''

www.nrc.nl/opinieTekst

Machiavelli-lezing van John Lloyd