Ghana lichtend voorbeeld Afrika

Maakt Ghana als eerste Afrikaanse natie de overstap van arm land naar ontwikkelingsland? Dat hangt af van wat er gebeurt na de presidents- en parlementsverkiezingen van dinsdag.

Ghana was in 1957 de eerste Afrikaanse kolonie die onafhankelijk werd. De `Zwarte Ster' zou heel Afrika voorgaan op het pad van bevrijding en voorspoed, zo was de verwachting. Ghana was destijds het meest welvarende land van Afrika, even rijk als Thailand. De euforie was grenzeloos.

Ghana was halverwege de jaren zestig ook het eerste Afrikaanse land dat politiek en economisch afgleed. De vallende ster had in 1966 de Afrikaanse primeur van een staatsgreep. Maar halverwege de jaren tachtig was het ook weer Ghana dat zich als eerste voorzichtig verhief uit de ergste ellende: door keiharde begrotingseisen van het Internationaal Monetair Fonds te accepteren in ruil voor financiële steun. In 1992 introduceerde Ghana als een van de eerste in Afrika het meerpartijenstelsel. Vier jaar geleden leidden verkiezingen tot een historische machtswisseling, een democratisch gebruik dat binnen Afrika alleen nog in Zambia en Senegal was vertoond.

Zet Ghana de opgaande democratische en economische lijn voort? Maakt Ghana als eerste Afrikaanse natie de overstap van arm land naar ontwikkelingsland? Gaat Ghana met vijftig jaar vertraging de Aziatische Tijgers als Thailand achterna, zoals president John Agyekum Kufuor bepleit? Of moddert het voort zoals in het verleden? Dat is volgens de regering de keuze waarvoor de bevolking bij de presidents- en parlementsverkiezingen van volgende week dinsdag staat.

Iedereen verwacht dat regeringspartij NPP (New Patriotic Party) gaat winnen. ,,Opposities winnen geen verkiezingen. Regeringen verliezen verkiezingen'', zegt minister van Toerisme Jake Obetsebi-Lamptey in het fonkelnieuwe campagnekantoor van de regeringspartij in Accra, waar het ruikt naar verf. Net zoals vier jaar geleden is de ex-directeur van 's lands grootste reclamebureau campagneleider van de NPP.

Vier jaar geleden, zegt de minister, heeft de toenmalige regeringspartij NDC (National Democratic Congress) de verkiezingen door eigen schuld verspeeld. President Jerry Rawlings die in 1981 door een staatsgreep aan de macht was gekomen, mocht zich na elf jaar dictatuur en twee democratische regeertermijnen volgens de grondwet niet meer verkiesbaar stellen. Zijn stuurloze partij had hij een slechte naam bezorgd met corruptie en schendingen van mensenrechten. Maar de partijbonzen dachten dat ze toch wel zouden winnen. Een regeringspartij in Afrika is nu eenmaal altijd in het voordeel. Ze gebruikt het staatsapparaat voor de campagne en komt makkelijk aan fondsen. Uiteindelijk heeft de slechte economische situatie waarschijnlijk de doorslag gegeven. Een meerderheid van de kiezers koos voor de 'Positive Change' die de NPP in het vooruitzicht had gesteld.

Westerse diplomaten zeggen dat de NPP de meeste van haar beloften de afgelopen vier jaar heeft waargemaakt. Ze prijzen het economisch beleid, waarbij de regering heeft geprofiteerd van stijgende cacao- en goudprijzen. Ze roemen het vergrote toezicht op de staatsuitgaven door een wet Openbare Aanbesteding en een versterkte positie van de Rekenkamer. Ze wijzen erop dat geen enkele groep of region bij verdeling van de middelen is overgeslagen, zoals in de meeste Afrikaanse landen gebruikelijk is.

Volgens de NDC heeft de gewone man van al die vooruitgang niet veel gemerkt. Bijna tachtig procent van de bevolking moet rondkomen van minder dan twee dollar per dag, een percentage dat de afgelopen vier jaar niet is gedaald. Intussen zijn de werkloosheid en de kosten van water en elektriciteit gestegen. ,,Deze regering dient allen de rijken in de steden'', zei de presidentskandidaat van de NDC, prof. John Atta-Mills, vorige week op verkiezingstournee.

De NPP staat bekend als partij van de stedelingen en de middenklasse, vooral sterk in het zuiden, het gebied van het Ashanti-volk. De NDC vindt haar aanhang vooral op het platteland in het noorden en oosten. Ze profileert zich als sociaal-democratische partij die de armen en zwakken beschermt. Maar de NDC heeft ,,een geweldig geloofwaardigheidsprobleem'', zegt prof. E. Gyimah-Boadi, directeur van het Ghana Center for Democratic Development. De partij wordt nog steeds geassocieerd met alles wat er mis was onder de vorige president Jerry Rawlings. Als partijvoorzitter voor het leven treedt hij steeds met veel bombarie op de voorgrond.

Westerse donorlanden zien Ghana graag als lichtend voorbeeld voor Afrika, zegt prof. Gyimah-Boadi. Ghana is een oase van rust in roerig West-Afrika. En, zeker, het land heeft grote vooruitgang geboekt in democratie en behoorlijk bestuur. ,,Maar die winst geldt alleen in vergelijking met andere Afrikaanse landen'', zegt de hoogleraar. ,,In absolute termen stelt ze weinig voor. De machtswisseling van vier jaar geleden maakte geen einde aan de traditie dat politici met hun maatjes bij elkaar gaan zitten om eigendommen van de staat te verdelen, ten koste van de gemeenschap. De traditionele politieke structuren zijn zo hardnekkig. Er is geen eind gekomen aan het patronagesysteem dat elke ontwikkeling blokkeert. Deze regering bedrijft oude politiek, geen nieuwe politiek.''

De hoogleraar zegt dat de nieuwe openheid en controle niet verder reiken dat de president toestaat. Privatisering van land en staatsbedrijven onttrekken zich aan openbare toetsing. Het Serious Fraud Office dat corruptie moet bestrijden, functioneert gebrekkig. Het parlement is tandeloos.

Lakmoesproef is of de regering in een volgende regeerperiode het ambtenarenapparaat zal durven te hervormen, van oudsher een vergaarbak van vriendjes en familie die een baan voor het leven wordt bezorgd. Politieagenten houden 's ochtends nog steeds controles langs de wegen om hun lage lonen op te krikken. Dokters houden nog steeds de hand op voordat ze opereren.

De verkiezingen van dinsdag zullen in grote lijnen vrij en eerlijk zijn, voorspelt de professor. Maar ook deze regeringspartij gebruikt staatsmiddelen voor de campagne. Ook de NPP is voor de financiering van de campagne afhankelijk van giften, waarvan de hoogte, afkomst en bestemming niet worden geregistreerd. Toen de NDC aan de macht was, moesten staatsbedrijven altijd dokken. ,,Onder de NDC', zegt de professor, ,,is corruptie geprivatiseerd.''

,,Democratie in Ghana heeft terreinwinst geboekt'', zegt Gyimah-Boadi. ,,Maar ze heeft nog geen wortel geschoten.'' De komende vier jaar zullen voor de verdere ontwikkeling beslissend zijn.