De kracht van soft power

Over normen en waarden kun je lang debatteren, helemaal als je het `Europees' wilt zien. Wilhelmina Thomassen past Europese normen en waarden toe. Tot vorige maand was zij rechter bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, waar zo'n honderd zaken binnenkomen – per dag.

Wilhelmina Thomassen: ,,Dat het respect voor de ander in het openbare leven in Nederland op zo'n laag pitje staat, dat had ik niet gedacht.''

De vraag was wat haar het meest was opgevallen toen ze begin november terugkeerde uit Straatsburg, waar ze zes jaar de Nederlandse rechter was bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. ,,De moord op Fortuyn was ook erg schrikken, maar toen zat ik op afstand en dan beleef je het toch anders. Bij de moord op Van Gogh was ik net terug. Opeens zat ik er midden tussen. En schrok ik niet alleen van de moord, maar ook van de reacties. Die beperkten zich niet tot de vraag hoe je je het beste kunt beschermen tegen fanatici. Nee, het werd meteen gekoppeld aan een discussie over moslims in Nederland. Die moesten toleranter zijn en maar leren slikken dat ze hier voor `geitenneukers' werden uitgemaakt, want dat was ons recht op vrijheid van meningsuiting. Alsof dat recht inhoudt dat je in het openbaar maar van alles en nog wat over elkaar moet kunnen zeggen. Nee dus. Vrijheid van meningsuiting betekent helemaal niet dat je iedereen maar naar believen mag beledigen en uitschelden.''

Wilhelmina Thomassen kan het weten. Zij waakte bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens over de naleving van mensenrechten in Europa. Dat gebeurt met behulp van een bijzonder stelsel van normen en waarden waar `Europa' zich internationaal voor op de borst klopt en dat Europa graag gebruikt als vehikel voor haar beschavingsoffensief in minder verlichte contreien. De Raad van Europa is dan ook groter dan de Europees Unie (zie kader).

Is het ene mensenrecht belangrijker dan het andere?

,,Het gemakkelijke antwoord is: nee, ze zijn allemaal even belangrijk. Recht op respect voor het leven, het martelverbod, het recht op een eerlijk proces zijn cruciaal, net als het recht op vrijheid van meningsuiting en eerbiediging van privé- en familieleven. Maar dat er een hiërarchie bestaat zie je als grondrechten met elkaar botsen.''

Wat gaat dan voor?

,,De allerbelangrijkste waarde is respect voor de menselijke waardigheid. Die ligt ten grondslag aan alle andere waarden en die geeft dan ook de doorslag. De vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst, bijvoorbeeld, zijn essentiële democratische waarden. Maar dat betekent niet dat je geloof ooit een rechtvaardiging kan zijn om iemand te doden of te bedreigen. Evenmin geven ze een opiniemaker een vrijbrief om in het openbaar ernstige beledigingen te uiten aan het adres van homoseksuelen of moslims.''

Je mag niet alles zeggen of schrijven wat je wilt of vindt?

,,Nee, in de Europese opvatting ligt de grens daar waar andermans waardigheid wordt aangetast. Je mag simpelweg verwachten dat wie gebruik maakt van zijn recht om zich te uiten, dat doet met respect voor de ander. Vanzelfsprekend moeten we allemaal tegen een stootje kunnen, maar dat geldt vooral voor het uiten van ideeën die ons schokken. Daar geldt de eis van tolerantie. Maar die eis geldt niet voor het aantasten van een persoon. Hetzelfde geldt voor het recht op privacybescherming. Foto's in de krant zetten valt onder vrijheid van meningsuiting, tenzij je daarmee iemands privacy op onevenredige wijze aantast.Je zag dat ook in de zaak van Caroline tegen Duitsland.'' [Zie kader]

Wat is er zo `Europees' aan die kernwaarden? Europa kent zelf, in de woorden van premier Balkenende, een `verleden van guillotine en gaskamer' – niks respect.

,,Het specifiek Europese karakter zit hem niet in de waarden uit het verdrag, hoewel bijvoorbeeld de Europese interpretatie van de vrijheid van meningsuiting afwijkt van het First Amendment in de Verenigde Staten, dat veel absoluter is. Maar het specifiek Europese zit hem vooral in de systematiek waarmee Europa ze probeert te beschermen en te verbreiden. Op een klacht van een individu kan het Hof een lidstaat veroordelen. Daarna ziet het Comité van Ministers, dus de gezamenlijke Europese staten, erop toe dat de veroordeelde staat de uitspraak ook naleeft. De les die Europa heeft getrokken uit de Tweede Wereldoorlog is dat meerderheidsbeslissingen soms kunnen leiden tot onderdrukking van individuen en minderheden. En dat je dus de garantie van onafhankelijke controle moet inbouwen. Het systeem dat wij daarvoor hebben ontworpen is uniek in de wereld. Daarin onderscheidt Europa zich.''

Balkenende wil de kloof overbruggen met debat over normen en waarden.

,,Zo'n debat is hard nodig, maar het vindt nu ook al plaats. Denk aan de vele petities in Straatsburg, of hoe vaak in rechtszaken een beroep op het Verdrag wordt gedaan. Kennelijk is er grote behoefte van mensen om hun individuele principiële kwesties bij een rechter aan te kaarten. Dat kan er op duiden dat de kloof tussen burger en politiek zó groot is geworden, dat men elkaar niet meer bereikt. Als we in het debat over Europese identiteit stilstaan bij grote filosofen en schrijvers als Kant en Hegel, mogen we niet vergeten dat we ook beschikken over wat ik ons humanitaire erfgoed noem: de normen en waarden van het Verdrag zoals ze zestig jaar geleden zijn vastgelegd en sindsdien op grote schaal zijn toegepast. Zij kunnen door een dynamische interpretatie sturend zijn voor hedendaagse vraagstukken. Met andere woorden, we hoeven geen nieuwe normen en waarden uit te vinden. We hebben ze al.''

Straatsburg, half oktober. In de grote zittingszaal van het imposante Palais des Droits de l'Homme in Straatsburg vindt een hoorzitting plaats over klachten van zes Tsjetsjeense burgers tegen Rusland – de eerste van een lange reeks die de komende jaren nog volgt. Ze gaan over het gebruik van buitensporig geweld door Russische militairen in Tsjetsjenië als gevolg waarvan de klagers zelf ernstig gewond zijn geraakt of familieleden zijn omgekomen. Rusland kwam in 1996 bij de Raad van Europa.

De negen rechters uit negen landen in donkerblauwe toga's doen er voornamelijk het zwijgen toe. In de lange schriftelijke aanloop naar de hoorzitting hebben ze alle details leren kennen. Dit is de laatste kans voor de raadslieden van beide partijen om het Hof te overtuigen. Onder grote belangstelling van publiek en media nagelt Bill Bowring van het in mensenrechten gespecialiseerde European Human Rights Advocacy Centre in Londen namens de klagers het Russische optreden aan de schandpaal. En namens Rusland ontkent Pavel Laptev alle aantijgingen.

Op haar werkkamer onderstreept Wilhelmina Thomassen het belang van de `Tsjetsjeense zaken'. ,,Cruciaal wordt hoe Rusland zal omgaan met de uitspraken, waarvan de eerste binnenkort zijn te verwachten. Hoe pakken ze die op? Hoe gaan ze ermee om?''

Dat kan een forse botsing worden.

,,Zeker. Als Rusland eventuele veroordelingen niet accepteert, moet je het dan uit de Raad van Europa gooien? En in feite het isolement van de Russische burgers vergroten? Dat zie ik nog niet zo gauw gebeuren. Maar het is een duivels dilemma. Als een land zich aan de uitspraken van het Hof onttrekt, dan is het einde zoek. Dan tast je de autoriteit en het gezag van het Hof aan, want die bestaan bij de gratie van de wil en de bereidheid van de lidstaten om gevolg te geven aan zijn uitspraken.''

Staan de mensenrechten ook onder druk door de strijd tegen terrorisme?

,,Ja en nee. De afweging tussen verschillende belangen kan verschuiven, bijvoorbeeld in de mate waarin het recht op privacy ten volle kan worden gerespecteerd. Maar de essentie dient overeind te blijven. Wat dat betreft denk ik dat Guantánamo Bay in Europa niet goed denkbaar is: een gevangene meer dan anderhalf jaar vastzetten zonder hem voor een rechter te brengen acht ik in Europa onwaarschijnlijk. Dat staat ons systeem van bescherming van mensenrechten niet toe – niet op het niveau van de rechters, niet op het niveau van de autoriteiten en niet in de ogen van de burgers. Het systeem weerspiegelt onze ethische en humanitaire waarden en het maakt als zodanig deel uit van de Europese identiteit.''

Bescherming van de kernwaarden veronderstelt bereidheid tot gebruik van sancties, desnoods geweld, tegen aanvallers of tegen lidstaten die ze aan hun laars lappen. Op dat vlak profileert Europa zich vooral als `soft power'.

,,Iets met geweld afdwingen staat ver van af van het Verdrag. De verdragslanden hebben zich verplicht de uitspraken van het Hof over te nemen. En dat gebeurt meestal ook, al duren processen in Italië en Tsjechië nog veel te lang, laat de naleving in Roemenië, Oekraïne en Polen te wensen over, zijn de gevangenisomstandigheden in Rusland en Oekraïne onder de maat en valt er in Bulgarije, Georgië en Moldavië ook nog veel te verbeteren. Maar je kunt niet volhouden dat onze soft power niet werkt. Neem Turkije. Het Hof heeft veel zaken gehad over mensonwaardige behandeling van gedetineerden in politiebureaus en gevangenissen, martelingen, folteringen, verdwijningen, vermoedens van doodslag onder verantwoordelijkheid van politiefunctionarissen, noem maar op.''

Maar terwijl die stroom klachten over repressie in Turkije toenam, haalden de Europese lidstaten de militaire en economische banden wel aan.

,,Aanvankelijk wel. Maar geleidelijk aan zag je toch dat er door de internationale druk meer aandacht kwam voor democratie en rechtsorde en dat heeft geresulteerd in een indrukwekkende hoeveelheid aanpassingen in de wet- en regelgeving. Vooral de uitspraken van het Hof hebben daarbij een belangrijke rol gespeeld. Denk aan de zaak-Öcalan. [Zie kader] Afschaffing van de doodstraf, waarborgen voor onafhankelijke rechtspraak, bescherming van minderheden zoals de Koerden, voorlopige hechtenis op politiebureaus en ga zo maar door. Als lid van een delegatie van het Hof heb ik in Turkije zelf waargenomen hoezeer het Verdrag onderdeel van de juridische cultuur aan het worden is, en dus niet alleen door de politieke leiders met de mond wordt beleden, maar echt in de dagelijkse praktijk wordt toegepast door politiefunctionarissen, advocaten en rechters.''

Er is nog steeds veel kritiek, juist ook van de zijde van mensenrechtenorganisaties.

,,Die zag je in het verleden ook terug in klachten bij het Hof. Over de behandeling van Koerdische gevangenen, bijvoorbeeld. Dan kregen we in Turkije te horen: `Wat denken jullie wel! Jullie snappen helemaal niets van die Koerden. Ze hebben mijn moeder vermoord! En jullie hebben het over de omstandigheden in de gevangenis. Jullie hebben geen idee waar jullie het over hebben'. Dat soort verwijten. Ik heb daar heel agressieve sessies meegemaakt. Maar gaandeweg is dat veranderd. In elk geval is het aantal klachten over grove schendingen van mensenrechten in Turkije de laatste jaren beduidend minder. Je kunt nu niet meer zeggen dat het Verdrag een instrument is dat van buitenaf komt, in het `Oude Europa' is bedacht, en dat ze maar moeten slikken. Het komt nu ook van binnenuit en het is zich in het nationale stelsel aan het vlechten, op alle niveaus.''

Dus vanuit de Straatsburgse optiek hoort Turkije inmiddels bij Europa?

,,Ja. Als er twijfels zijn, betreffen die eerder Rusland. Niet alleen neemt het aantal klachten uit Rusland met de dag fors toe, ook gaat het om grote problemen, zoals structureel slechte gevangenisomstandigheden en de benadering van Tsjetsjenen. Of Rusland werkelijk behoefte heeft aan de Raad van Europa en de mensenrechtencontrole van het Hof op de duur zal steunen moeten we afwachten. De president van het Hof heeft persoonlijk bezoek gehad van de Russische vertegenwoordiger die wilde dat een Moskou onwelgevallige beslissing werd teruggedraaid. Er zijn in Rusland ook officiële politieke uitspraken en perspublicaties geweest waarin het Hof ervan werd beschuldigd politiek te bedrijven.''

Stuit hier de soft power op z'n grenzen?

,,De vraag is: moeten wij ons systeem van mensenrechtenbescherming, dat we een goed systeem vinden, op het spel zetten voor Rusland?''

Hoe doet Nederland het?

,,Vorig jaar waren er 300 klachten uit Nederland. Daarvan zijn er een stuk of dertig ontvankelijk verklaard. De meeste vallen in de categorie aandachtspunten, zoals het gebruik van anonieme getuigen in een strafproces en andere procedureregels in het strafrecht. Daarentegen kun je aan een aantal veroordelingen zien dat Nederland met vreemdelingenzaken een serieus probleem heeft. Bijvoorbeeld als het gaat over minderjarige kinderen die niet naar hun legaal in Nederland gevestigde ouders mogen komen, of over vreemdelingen die hun verblijfsvergunning kwijtraken na een scheiding, maar wel familie in Nederland hebben.''

Hoe bedreigend is de toenemende werklast van het Hof?

,,De cijfers zijn alarmerend. Van de ene kant doen er steeds meer landen mee, en dat levert dus meer werk op. En van de andere kant weten burgers de weg naar het Hof steeds beter te vinden. Van 1954 tot en met 1998, dus over een periode van 45 jaar, heeft het Hof 38.389 uitspraken gedaan. En in de afgelopen vijf jaar, van 1999 tot en met vorig jaar, waren het 61.633 uitspraken. En aan de stijging lijkt voorlopig nog geen eind te komen. In 2000 kwamen er 30.200 klachten binnen. De verwachting is dat het er in 2006 twee keer zo veel zullen zijn, meer dan 60.000 dus. Voor ruwweg 90 procent van de klachten geldt weliswaar dat ze in een vrij vroeg stadium worden afgewezen, maar ze moeten wel allemaal één voor één worden beoordeeld. Om Straatsburg te ontlasten zouden nationale rechtscolleges actiever moeten zijn op het gebied van mensenrechtenbescherming.''

Wilhelmina Thomassen (Rotterdam, 1949) studeerde rechten in Leiden en was advocaat in Den Haag en Rotterdam voordat ze in 1984 overstapte naar de rechterlijke macht. Ze was vice-president bij het gerechtshof in Den Haag toen ze in november 1998 Pieter van Dijk opvolgde als Nederlandse rechter bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.

Vorige maand is Thomassen beëdigd als lid van de Hoge Raad der Nederlanden. In Straatsburg is ze opgevolgd door Egbert Myjer, laatstelijk advocaat-generaal bij het gerechtshof in Amsterdam en bijzonder hoogleraar mensenrechten aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Mede aan haar Straatsburgse ervaring dankte Thomassen de uitnodiging voor deelname aan conferenties over Europese waarden, die dit najaar op initiatief van premier Jan Peter Balkenende werden georganiseerd door het Nexus Instituut uit Tilburg. Ze moeten op de slotbijeenkomst, vandaag in Rotterdam, uitmonden in concrete aanbevelingen over het bevorderen van burgerschap in Europa.