De kiezers schreeuwen om leiding, maar er heerst een machtsvacuüm

Nederland werd al lange tijd steeds knorriger en mistroostiger. Nu echter balanceert het, met de nieuwe opstand der burgers, op de rand van de chaos. Het dagelijks leven begint een onverdragelijke mate van onvoorspelbaarheid te krijgen.

In Amsterdam woedde een kleine godsdiensttwist. Roger Vadim, de bekende Franse regisseur, had een film gemaakt, Et Dieu crea la femme, met in de hoofdrol Brigitte Bardot en verder onder anderen Jean-Louis Trintignant en Curd Jürgens. Plaats van handeling Saint-Tropez. De film kwam ook in Nederland, met als titel ....en schiep de vrouw. In haar oneindige wijsheid had de Filmkeuringscommissie besloten dat God door vier puntjes moest worden vervangen. De Schepper mocht ook niet in verband worden gebracht met het leven in Saint-Tropez.

Theologen slepen de messen, remonstranten, vrijzinnigen, agnosten, beroepsloochenaars gingen tegen elkaar tekeer. De Commissie handhaafde de puntjes. Omstreeks dezelfde tijd, 1956, werd een overspelige vrouw op een mestkar door Staphorst gereden. De rest van het land sprak er schande van, hoewel velen verzekerden dat ze daarmee niet wilden zeggen dat ze overspel goedkeurden. Dat is minder dan een halve eeuw geleden. Nu komt de hele wereld naar Amsterdam om een wandeling over de Walletjes te maken en eens rustig te kunnen blowen.

Een culturele revolutie wordt niet in een vloek en een zucht tot stand gebracht. Te beginnen bij de Bevrijding valt er een vaderlandse geschiedenis te schrijven als een reeks culturele revoluties. In 1945 waren er al vooraanstaande Nederlanders die de verkiezingen zo lang mogelijk wilden uitstellen om een sterk gezag te kunnen waarborgen. Toen kwam de grote golf van democratisering en emancipatie, de jaren zestig. Volgens velen, onder wie president George W. Bush, nog altijd een bron van het kwaad dat we nu bestrijden. Het Lockheedschandaal staat nu weer even in de belangstelling, en daarmee allerlei plannen van opnieuw vooraanstaande Nederlanders om op een krachtige manier orde op zaken te stellen. Keihard aanpakken, zouden we nu zeggen. Daarna dreigde de openbare orde vooral in Amsterdam door toedoen van de krakers ten onder te gaan. Uw rechtsorde is de onze niet, geen kroning maar woning.

Soms vleien de Nederlanders zich met de gedachte dat ze in een kalm klein landje wonen. Een vergissing. Hier staat voortdurend een heksenketel te pruttelen. Periodiek gaat de inhoud koken. Daarbij beleven we plezier aan onze eigen opwinding. Het bijzondere van ons systeem is tot dusver geweest, dat we toch nog een zekere mate van orde wisten te bewaren, en daarbij de gewenste veranderingen in redelijke mate absorbeerden, zelfs tot een verdienste wisten om te vormen. In Amsterdam kun je ongestraft blowen en prins Bernhard is als een nationaal geëerd man gestorven.

Een jaar of vier geleden zijn de één miljoen moslims in Nederland officiëel en openlijk ontdekt. Of ze zich volmaakt hadden aangepast, of geen woord Nederlands spraken, of ze streng, of vrijzinnig waren of niet meer geloofden, of ze hun vrouw sloegen of op handen droegen, dat maakte daarna niet zoveel verschil meer. Met de ontdekking van de één miljoen was de nieuwe crisis geboren. De vraag was toen alleen nog, of die zich tot de volgende heksenketel zou ontwikkelen. Toen greep de wereldgeschiedenis in.

Elf september 2001. Colin Powell heeft de betekenis van de aanval het best samengevat: de reset button was getroffen. Na het einde van de Koude Oorlog had het Westen tien jaar van ongekende groei, vrede en fun beleefd. Als de rest van de wereld geduld had en op onze manier zijn best zou blijven doen, zou het onvermijdelijk door ons Luilekkerland geannexeerd worden. Plotseling bleek dit mondiale programma te zijn vastgelopen. En niet een paar maniakken uit eigen kring hadden op het reset knopje gedrukt, maar zoals een oude vriend me op de middag van de elfde toeriep: Geitenneukers! Niet een Timothy McVeigh die het regeringsgebouw in Oklohoma had opgeblazen, maar een handjevol fanatici uit een ander werelddeel, gelovend in een vreemde god. Dát had de verhoudingen radicaal en definitief veranderd.

Nederland beleefde de nadagen van het poldermodel. Nog altijd ging 75 procent `fluitend naar zijn werk', maar zoals Nout Wellink zei: dit model heeft zijn datum van uiterste houdbaarheid achter de rug. En Hans Wijers vond dat het moest worden opgeblazen. Maar hoe? Er was een groot verschil met vorige perioden van onzekerheid: Pim Fortuyn was uit de coulissen gekomen, met de bedoeling, na de verkiezingen van 2002 minister-president te worden. Door de manier waarop hij iedere confrontatie overwon, groeide zijn aanhang. Op 9 februari 2002 verscheen in de Volkskrant het interview van Fortuyn met Hans Wansink en Frank Poorthuis. De gesloten elites van de politiek en de media moesten worden opengebroken. Met zijn zestien miljoen mensen was Nederland vol. De islam was een achterlijke cultuur, en als het aan hem lag, kwam er geen islamiet meer binnen.

Fortuyn heeft de eerste opstand van de kiezers doen ontstaan. Die leek ten onder te zijn gegaan door het wanbeheer van zijn erfgenamen. Onder de kabinetten-Balkenende is het beleid wat naar centrum-rechts verschoven, maar de restauratie leek het te winnen. Bovendien is in deze jaren na Paars aan de stagnatie geen eind gekomen. Wachtlijsten zijn niet verdwenen, de minister van Verkeer pakt opnieuw de Spoorwegen aan, deze week heeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid vastgesteld dat er nog meer `regeltjes' zijn gekomen. Volgens een recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau gelooft een grote meerderheid dat het tussen nu en 2020 `allemaal minder' zal worden. Het geslaagde wegpesten door Marokkaanse jongens van een familie uit de Diamantbuurt is nationaal nieuws. Het SCP meldt dat driekwart van de ondervraagden gelooft dat er gettowijken van allochtonen zullen ontstaan waar veel mensen niet meer durven komen.

Nederland was al een mistroostig en knorrig land aan het worden. Het debat over en met `de' allochtonen werd heftiger, persoonlijker, ingewikkelder en vaak ook haatdragend. Het besef verbreidde zich dat de verhouding met de één miljoen niet alleen door nationale eigenaardigheden werd bepaald, maar dat Nederland daarmee ook deel was van het grote internationale vraagstuk: de strijd tegen het terrorisme. In deze sfeer kwam de tweede moord. Afgezien van de nationale verontwaardiging is de verwarring groter dan na de eerste.

Als nu een terroristische organisatie van welke signatuur dan ook, of een paar krankzinnige individuen een grote aanslag zouden plegen, was de kans groot dat Nederland binnen een dag tot een onbestuurbaar land zou worden. Ik voorspel niet dat het gebeurt, ik kies alleen het zwarte scenario. Gesteld dat in de loop van de volgende week aanslagen worden gedaan op twee politici terwijl er een paar kerken en moskeeën afbranden waarna tijdens een voetbalwedstrijd een bom ontploft. Zo'n scenario is niet meer ondenkbaar.

In een interview met de Volkskrant (27 november) wordt Wouter Bos de volgende vraag gesteld: ,,U bent bang voor het lot van Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders?'' Antwoord: ,,Natuurlijk''. Vraag: ,,Halen zij de verkiezingen van 2007?'' Bos: ,,Ik ben er niet gerust op.'' Na een korte uitweiding over zijn weerzin tegen een toestand waarin het publiek debat alleen kan worden gevoerd onder bewaking van body guards, zegt hij: ,,Maar als je die berichten over de dodenlijst onder ogen krijgt, dan komt het dichtbij. A-ke-lig dichtbij!'' Het denkbeeld van Wouter Bos krijgt steun in deze krant, in het hoofdartikel `Falende beveiliging'. (30 november).

Bos zegt in het interview dan ook nog dat `de PvdA vreest voor een nieuwe opstand van de kiezers.' Vreest? Het is al zo ver. Als er nu verkiezingen werden gehouden, zou de lijst Geert Wilders 1,8 miljoen stemmen krijgen, goed voor 28 zetels. In het programma Barend, Van Dorp en Mulder werd gevraagd, wie van de kijkers hem geld voor zijn partij wilde geven. Daar was 42 procent toe bereid.

Na de vorige moord stuurde men elkaar kogelbrieven. Nu zet men elkaar op dodenlijsten, steekt heilige gebouwen en scholen in brand en het woon-werkverkeer van controversiële personen gaat in gepantserde voertuigen, als ze tenminste niet zijn ondergedoken. Het dagelijks leven begint een onverdragelijke mate van onvoorspelbaarheid te krijgen. Of zeer velen hebben het gevoel, de overtuiging gekregen dat het onvoorspelbaar is geworden. Waar of niet, dat maakt dan geen verschil meer. Het is te merken, op straat, in het openbaar vervoer. In de menigte heerst achterdocht.

En links of rechts, arm of rijk, dat wil niemand. Allemaal willen ze de normale regelmatige gang van zaken, gegrondvest op het betrouwbare web van de maatschappelijke verhoudingen, dat een onaantastbare continuïteit hoort te hebben. Zoals je je leven lang er zeker van moet zijn dat er water uit de kraan komt. Dat is een natuurrecht. Daarna komt de rest. Voor het eerst sinds 1945 is deze rotsvaste voorspelbaarheid verdwenen, niet van het ene uur op het andere maar langzamerhand. Niemand is volstrekt verbaasd als er vandaag nog iemand uit politieke of godsdienstige motieven op straat werd vermoord.

In Nederland dreigt op het ogenblik een machtsvacuüm. Deze minister-president mag een brave, verstandige, moedige man zijn, maar hij mist iets waaraan het John Kerry tegen George W.Bush ook mankeerde. Het dragen van oranje armbandjes helpt niet tegen geweld. De formule ,,Zo gaan wij in dit land niet met elkaar om'', is geen toverspreuk. In politiek Den Haag wordt nog altijd de taal van tien jaar of nog langer geleden gesproken, tenzij weer iemand het keihard aanpakken uitspreekt. De elites van de media bestrijden elkaar alsof ze een burgeroorlog willen voorbereiden.

De nieuwe opstand van de burgers vraagt of smeekt om een leiding. Die is er niet. Geert Wilders is aan het oefenen. Uit de moslimgemeenschap (als je van gemeenschap kunt spreken) komt geen stem van gezag of overtuigingskracht. De goeie ouwe tijd waarin je de naam van god door een paar puntjes kon vervangen, komt niet terug. Liever moet iedere god zoveel mogelijk worden beledigd. Daarmee wordt de vrijheid van het woord bevestigd. Ook wordt het machtsvacuüm ermee vergroot. Als het groot genoeg is, komt er onvermijdelijk een ogenblik waarop het wordt gevuld. Dat wordt nu met de dag waarschijnlijker. Gaat dat met geweld gepaard, dan zullen we nog heimwee hebben naar het vrije woord van nu.

Journalist en columnist van deze krant en van De Groene Amsterdammer. Hij heeft een lange rij beschouwingen en romans op zijn naam staan.